Torbeşlerin Etnik Kökeni
Torbeşlerin etnik kökeni, Balkan tarih yazımında ve sosyolojik araştırmalarda yüzyıllardır en çok tartışılan, üzerine farklı siyasi ve ilmi tezler üretilen karmaşık bir konudur. Temel olarak ana dilleri Makedonca olan Müslüman bir topluluk olan Torbeşlerin [1], tarihsel süreçte kimlikleri din ve dil arasına sıkışmıştır. Literatürde ve halk arasında kökenlerine dair üç ana teori öne çıkmaktadır:
Türkbaşlar ve Kuman-Peçenek Tezi
Özellikle Türkiye'deki Torbeş diasporası ve birçok Türk/Balkan tarihçisi tarafından desteklenen bu teze göre Torbeşler; Osmanlı öncesi dönemde (9. ve 11. yüzyıllar arasında) Balkanlara inerek yerleşen Kuman (Kıpçak), Peçenek ve Avar gibi Asyatik Türk boylarının torunlarıdır.[2, 3] Rus tarihçiler V. G. Vasilyevskiy ve P. Golubovskiy'in de belirttiği üzere, Peçeneklerin Balkanlar ve Doğu Avrupa'da Bizans'a karşı büyük bir siyasi/askeri varlık gösterdikleri bilinmektedir.[4]
Bu teze göre, bahsi geçen göçebe Türk boyları zamanla Hristiyan Slav çoğunluğun içinde izole kalarak kendi dillerini yitirmiş ve yerel dil olan Makedoncayı benimsemişlerdir. Ancak Osmanlıların bölgeye gelişiyle birlikte, genetik ve kültürel kökenlerindeki yakınlık sebebiyle yerel Hristiyan halklardan çok daha kolay ve gönüllü bir biçimde İslam'a entegre olmuşlardır.[2] Osmanlı idaresinin 16. yüzyıla ait tapu tahrir defterlerinde bu topluluğun aslen "Türkbaş" veya "Türkbaşlar" olarak anıldığı, kelimenin zamanla fonetik bir kaymaya uğrayarak yerel halk arasında "Torbeş" ismine dönüştüğü belirtilmektedir.[2, 3, 5] Bir başka halk etimolojisi ise bu ismin, Kuman Türklerinin saf değiştirmeye zorlandığı kritik dönemlere atfen "dört-beşler" sözcüğünden geldiğini iddia eder.[2]
Bogomil (Kutugeri) Tezi
Torbeşlerin kökenine dair bir diğer güçlü tez, onların Osmanlı fethinden çok önce Balkanlarda yaşayan heterodoks bir Hristiyan mezhebi olan Bogomillere dayandığını savunur.[6] Ortodoks Kilisesi, Konstantinopolis Patrikhanesi ve Ohri Başpiskoposluğu tarafından "sapkın" (heretik) olarak nitelendirilip büyük zulümlere uğrayan Bogomiller, Osmanlı İmparatorluğu'nun bölgeyi fethetmesiyle birlikte, bu baskılardan kurtulmak amacıyla kitleler halinde İslamiyet'i seçmişlerdir.[6]
"Torbeş" isminin etimolojisinin, Bogomil misyonerlerinin (Kutugeri) sırtlarında taşıdıkları torbalardan (torbekes) geldiğini savunan bilim insanları vardır.[7] Buna karşın, aşırı milliyetçi Slav/Ortodoks gruplar tarafından üretilen ve Torbeşlerin "inançlarını bir torba una veya bir torba altına sattıkları" şeklindeki pejoratif (aşağılayıcı) iddia, tamamen siyasi bir karalamadan ibarettir ve topluluk tarafından bir hakaret olarak kabul edilir.[7, 6]
Mijak ve İslamlaşmış Slavlar Tezi
Kuzey Makedonya'nın resmi tarih yazımı ve Makedon Bilimler Akademisi tarafından benimsenen bu görüşe göre Torbeşler, Batı Makedonya'da yerleşik olan "Mijak" (Miyak) isimli Slav etnik grubunun bir alt koludur.[8] Bu teze göre İslamlaşma, Osmanlı'nın tımar ve sipahi sisteminin hakim olduğu 15. ve 16. yüzyıllarda tek tük örneklerle başlamış, ancak 18. ve 19. yüzyıllarda çok daha kitlesel bir hal almıştır.[8] Slav halkın, sosyo-ekonomik statülerini, mülklerini korumak ve Osmanlı'nın imtiyazlarından yararlanmak gibi pragmatik nedenlerle İslam'ı kabul ettiği ileri sürülür.[8, 6]
Ancak günümüzde Torbeşler, devletin kendilerini asimile etmek için kullandığı "İslamlaşmış Makedonlar" veya "Müslüman Makedonlar" etiketini büyük ölçüde reddetmekte [2], kimliklerini din (İslam) ve Osmanlı-Türk mirası ekseninde tanımlayarak Türk, Arnavut veya bağımsız bir Torbeş kimliği altında ifade etmektedirler.[2, 9]
]