Torbeşlerin Etnik Kökeni ve Kimlik Arayışı

Balkan coğrafyasının en özgün topluluklarından biri olan Torbeşler, ağırlıklı olarak Kuzey Makedonya, Arnavutluk ve Kosova'da yaşayan, anadili Makedonca (veya yerel Slav lehçeleri) olan Müslüman bir halktır.[1] Tarih boyunca yaşadıkları coğrafyanın siyasi ve demografik çalkantıları, Torbeşlerin etnik kökeni ve kimlik inşası üzerine birçok farklı teorinin ortaya atılmasına neden olmuştur. Topluluk üyelerinin kendilerini nasıl tanımladıkları, devlet politikaları ve tarihsel hafıza arasında süregelen bir tartışma konusudur.[2]

Etnik Köken Üzerine Tarihsel Teoriler

Torbeşlerin kökenine dair akademik literatürde ve halk anlatılarında öne çıkan üç temel teori bulunmaktadır:

1. Kuman ve Peçenek (Türk) Teorisi: Özellikle topluluğun kendi içinde geniş kabul gören bu teoriye göre Torbeşler, Osmanlı İmparatorluğu'nun Balkanlar'a gelişinden çok daha önce, 9. ve 11. yüzyıllar arasında bölgeye yerleşen Kuman (Kıpçak) ve Peçenek gibi göçebe Türk boylarının soyundan gelmektedir.[2] Bu Türk boylarının zamanla dillerini unutarak yerel halkın dili olan Slav lehçelerini (Makedoncayı) benimsedikleri, ancak kültürel kodlarını ve Türk-İslam medeniyetine olan aidiyetlerini korudukları savunulmaktadır.[2] Bazı araştırmacılar, Torbeşlerin Pomaklar ve Goranlarla aynı Peçenek köklerinden geldiğini, hatta Avarların kalıntıları olabileceklerini de öne sürmektedir.[2]

2. İslamlaşmış Slavlar (Mijak) Teorisi: Makedon ve Sırp tarihçilerin ağırlıklı olarak savunduğu bu teze göre Torbeşler, Osmanlı döneminde İslamiyet'i benimsemiş Ortodoks Hristiyan Slavların, özellikle de "Mijak" adı verilen etnografik grubun bir parçasıdır.[1] Bu görüş, Torbeşlerin konuştuğu Reka lehçesinin Hristiyan Mijakların diliyle aynı olmasını ve Letnik, Bogorodisa gibi bazı eski Ortodoks/Pagan doğa bayramlarının Torbeşler arasında da (İslami motiflerle harmanlanarak) kutlanmaya devam etmesini temel kanıt olarak sunar. İslam'a geçişin, o dönemki sosyo-ekonomik statüyü korumak veya ayrıcalık elde etmek gibi pragmatik nedenlerle gönüllü olarak gerçekleştiği düşünülmektedir.[3, 4]

3. Bogomilizm Teorisi: Balkan tarihine özgü bir diğer güçlü iddia, Torbeşlerin kökenini Orta Çağ'da ortaya çıkan ve hem Ortodoks hem de Katolik kiliseleri tarafından sapkın (heretik) kabul edilerek ağır zulüm gören düalist Hristiyan tarikatı Bogomillere dayandırır.5 Sürekli baskı altında yaşayan Bogomillerin, İslamiyet'in kapsayıcı yapısını kendi inançlarına daha yakın bularak, Osmanlı fethiyle birlikte kitleler halinde ve kendi rızalarıyla Müslüman oldukları belirtilmektedir.[4, 5]

"Torbeş" İsminin Etimolojisi

"Torbeş" isminin nereden geldiği konusu da etnik kimlik kadar tartışmalıdır. Birçok farklı etimolojik açıklama mevcuttur:

• Pejoratif (Aşağılayıcı) Anlatı: Makedon Ortodoks komşuları tarafından üretilen ve Torbeşler tarafından bir hakaret olarak görülüp şiddetle reddedilen bu anlatıya göre; topluluk ataları dinlerini Osmanlı'dan aldıkları "bir torba un, çökelek veya mal" karşılığında satmışlardır ve bu yüzden onlara "torbacı/torbeş" denilmiştir.[1, 6, 4]
• Gurbetçilik Olgusu: Daha rasyonel ve sosyolojik bir açıklamaya göre, bölgenin sarp ve verimsiz arazileri nedeniyle erkekler tarih boyunca gurbete (kurbet) çalışmaya gitmişlerdir.[6] Gurbete giderken tüm azıklarını ve eşyalarını tek bir "torba" içinde taşımaları, komşuları tarafından onlara bu ismin verilmesine yol açmıştır.[6]
• Osmanlı Askeri Sistemi: Bazı araştırmacılar bu ismi, Osmanlı İmparatorluğu'nda Acemi Ocağı'na bağlı olarak çalışan ve "Torba Oğlanları" veya "Torba Acemileri" olarak bilinen askeri-idari bir grupla ilişkilendirmektedir.[1, 6]
• Türkbaş ve Diğer İddialar: Kimi kaynaklarda Osmanlı tahrir defterlerinde bu grubun orijinal olarak "Türkbaş" şeklinde kaydedildiği, zamanla yerel halkın telaffuzuyla fonetik bir değişime uğrayarak "Torbeş" halini aldığı ifade edilmektedir.[2] Ayrıca eski bir Slav kabilesi olan Torbeachei veya Farsça torba taşıyan anlamındaki torbekes kelimelerinden türediği yönünde teoriler ile Bogomil misyonerlerine verilen kutugeri ismiyle bağdaştıran görüşler de vardır.[1]

Modern Kimlik İnşası, Asimilasyon Politikaları ve "Torbeş Şartı"

Yirminci yüzyılda Balkan ulus-devletlerinin inşası sürecinde Torbeşler, dil ve din arasına sıkışmış kimlikleri nedeniyle ciddi asimilasyon politikalarına maruz kalmışlardır.[2] 1970'li yıllarda Yugoslavya döneminde, devlet eliyle kurulan "Makedon Müslümanları Kültür ve Bilim Merkezi" gibi kurumlar aracılığıyla topluluk, "Makedon Müslümanlar" (Makedonci-Muslimani) şemsiyesi altına alınarak Slav etnik kimliği içinde eritilmeye çalışılmıştır.[2, 1] Ancak Torbeş topluluğunun büyük bir kısmı, bunu bir asimilasyon aracı olarak görerek reddetmiş; kendilerini dilden ziyade din ve tarihsel bağlar üzerinden "Türk-İslam" medeniyet dairesine ait hissetmişlerdir.[2] Bu aidiyet duygusu, binlerce Torbeşin dillerini unutma pahasına Türkiye'ye göç etmesine ve orada tam bir uyum sağlamasına neden olmuştur.[2]

Günümüzde Kuzey Makedonya'daki sayımlarda Torbeşler, politik ve bölgesel şartlara bağlı olarak kendilerini Türk, Arnavut, Boşnak, Makedon veya doğrudan Torbeş olarak oldukça değişken (akışkan) biçimlerde deklare etmektedirler.[2, 1]

Bu çok başlılığa ve yok sayılmaya karşı topluluğun siyasi bir özne olma çabasının en somut adımı, 2011 yılında düzenlenen Birinci Torbeş Forumu'nda kabul edilen "Torbeş Şartı" (Torbesh Charter) olmuştur.[1, 3] Avrupa Entegrasyon Partisi (PEI) gibi siyasi oluşumların da desteklediği bu manifestoyla topluluk; Kuzey Makedonya Anayasası'nın başlangıç kısmına (preamble) diğer milletlerin yanında ayrı bir etnik topluluk olarak "Torbeşlerin" de açıkça eklenmesini resmi olarak talep etmiştir.[1, 3]

Sonuç olarak, Torbeşlerin kimliği salt genetik veya dilbilimsel bir kategoriye indirgenemez. Dillerinin Makedonca olması onlar için tarihsel bir zorunluluk, kendilerini Osmanlı-Türk ve İslam mirasıyla tanımlamaları ise asırlık bir varoluşsal tercihtir.[2]

Kaynakça

• Pehlivan, B. (2023). Torbeşlerin Kökeni Üzerine Bir İnceleme: Yukarı Vranofça Örneği. TSBS Bildiriler Dergisi.
• Oran, B. (1993). Balkan Müslümanlarında Dinsel ve Ulusal Kimlik.
• Küre Ansiklopedi. Torbeşler.
• Wikipedia. Torbeši.
• Dikici, A. (2008). Kaybolan Bir Topluluk: Torbeşler.