Kuzey Makedonya'da Torbeş Yerleşimleri: Şehirler, Köyler ve Bölgesel Dağılım

Balkan coğrafyasının en otantik topluluklarından biri olan Torbeşlerin (Makedonca konuşan Müslümanlar) kültürel, dilsel ve dini kimliklerini günümüze kadar koruyabilmelerinin ardındaki en büyük etken coğrafyadır. Ağırlıklı olarak Kuzey Makedonya'nın batı ve güneybatı eksenindeki sarp dağlık arazilerde, derin nehir vadilerinde ve ana ulaşım yollarından izole olmuş bölgelerde yaşamaları, dışarıdan gelen asimilasyon baskılarını kırmış ve kendi iç dayanışmalarını güçlendirmiştir.[1]

Torbeşler için "köy" ve "bölge" aidiyeti, etnik kimliğin temel yapıtaşlarından biridir. Öyle ki, Türkiye'ye veya Avrupa'ya göç etmiş diaspora üyeleri, kendilerini tanımlarken genellikle Makedonya'dan ziyade doğrudan köylerinin adını (örneğin; "Vranofçalı", "Jupalı", "Velebrdolu") kullanırlar.[2] Kuzey Makedonya'da Torbeşlerin yoğun olarak yaşadığı bölgeler ve köyler şu şekilde sınıflandırılmaktadır:

1. Reka Bölgesi (Mavrova ve Rostuşe)

Torbeş kültürünün, folklorunun ve asırlık evlilik ritüellerinin kalbi olan Reka (Nehir) bölgesi, Şar Dağları, Korab, Bistra ve Deşat dağları arasında, Radika Nehri vadisi boyunca uzanır.[3] Mavrova ve Rostuşe belediyesi sınırları içerisinde kalan bu Aşağı Reka (Dolna Reka) bölgesinde halkın ezici bir çoğunluğunu (yaklaşık %80) Torbeşler oluşturur.[3] Bölgedeki geleneksel mimari, çok katlı taş evler (kulla) ile dikkat çeker.

Başlıca Reka Köyleri:

Rostuşe ve Jirovnitsa (Žirovnica): Bölgenin idari ve kültürel merkezleridir.
Trebişte (Trebište) ve Skudrinye (Skudrinje): Nüfus ve kültürel aktivite bakımından en hareketli Torbeş yerleşimlerindendir.
Velebrdo: Sadece bu köyden göç eden 150'den fazla Torbeş ailesinin günümüzde İzmir'in Çiğli ilçesinde yaşadığı bilinmektedir.[3]
Diğer Köyler: Yançe (Janče), Vırbyani (Vrbjani), Bituşe, Viduše, Mogorçe, Adzievci.[1, 3]

2. Merkez Jupa (Centar Župa) ve Debre Bölgesi

Debre şehrinin güneyinde ve batısında kalan bölge, Torbeş (veya bölgedeki kendi ifadeleriyle Türkbaş) nüfusunun en yoğun olduğu, Türkçe eğitim hakkı için (1990'lı yıllardaki okul grevleri vb.) büyük siyasi mücadelelerin verildiği coğrafyadır.[4] Bu bölge halkı, anadilleri Makedonca olmasına karşın sayımlarda ezici çoğunlukla ( %86 oranında) kendilerini "Türk" olarak deklare etmektedir.[4]

Başlıca Jupa ve Debre Köyleri:

Kocacık (Svetigrad): Mustafa Kemal Atatürk'ün baba tarafından dedesi Kızıl Hafız Ahmet Efendi'nin köyü olması hasebiyle tarihi bir öneme sahiptir.[1, 4]
Kosovrasti (Gorno ve Dolno): Debre'ye bağlı Yukarı ve Aşağı Kosovrasti köyleri, eşsiz Torbeş geleneklerinin ve kadınların geleneksel kıyafetlerinin yaşatıldığı merkezlerdir.
Diğer Jupa Köyleri: Golem Papradnik (Büyük Papradnik), Mal Papradnik (Küçük Papradnik), Breştani, Bayramovtsi, Dolgaş, Broştitsa, Elevtsi, Gorentsi, Jitineni, Koçişta, Novak, Ocovtsi, Pralenik ve Tsrnobotsi.[1]

3. Kırçova (Kičevo) ve Plasnica Bölgesi

Kırçova ve hemen doğusunda yer alan Plasnica belediyesi, Torbeş nüfusun yoğunlaştığı bir diğer önemli havzadır. Tıpkı Jupa'da olduğu gibi Plasnica bölgesinde de halkın tamamına yakını (%97'si) resmi nüfus sayımlarında etnik olarak Türk kimliğini benimsemiştir.[4]

1952 Serbest Göç Antlaşması'nın ardından, 1954 yılında Yugoslavya'nın artan baskıları nedeniyle Kırçova merkezden 550 aile, Plasnica'dan 40, Çelopetsi'den 25, Preglovo'dan 17 ve Sırbiyani'den 10 aile topraklarını terk ederek Türkiye'ye göç etmek zorunda kalmıştır.[3] Başlıca Köyler:

Plasnica,
Çelopetsi (Čelopeci),
Preglovo,
Sırbiyani (Srbjani)
Druguvo.[1, 3]

4. Torbeşiya Bölgesi (Üsküp Çevresi)

Başkent Üsküp'ün (Skopje) güneyinde, Marko Nehri vadisini içine alan bölge etno-coğrafik olarak doğrudan "Torbeşiya" (Torbešija) adıyla anılmaktadır.[1] Torbeşler bu bölgeye 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yerleşmeye başlamışlardır. Başlıca Köyler:

Studeniçan (Studeničani),
Koliçani (Aşağı ve Yukarı),
Umovo,
Svetovo,
Držilovo,
Pagaruša
Elovo.[1, 4]

5. Köprülü (Veles) ve Melami Köyleri

Kuzey Makedonya'nın orta kesimlerinde yer alan Köprülü (Veles) dağ köyleri, Torbeşlerin dini-tasavvufi kimliği ve göç tarihi açısından en çarpıcı örnekleri barındırır.

Yukarı Vranofça (Gorno Vranovci): Tamamı Melami dervişlerinden oluşan bu dağ köyü, 1950'li yıllarda Yugoslavya'nın asimilasyon politikalarına direnerek topluca (yaklaşık 3.600 kişi) anavatan olarak gördükleri Türkiye'ye, İzmir Karşıyaka'ya göç etmiştir.[2, 3] Bugün Makedonya'da terk edilmiş bir köy konumundadır, ancak İzmir'deki "Vranofçalılar" Torbeş diasporasının en örgütlü grubudur.[2]
Melnitsa (Melnica): Vranofça'ya komşu olan bu köy, 820 kişilik göç vermesine rağmen varlığını sürdürmüştür ve Muhammed Nuru'l-Arabi'nin müridlerinden Hikmet Dede ile Ramadan Dede'nin türbelerine ev sahipliği yaparak Melami-Torbeş inancını yaşatmaya devam etmektedir.[2]

6. Struga (Drimkol) ve Polog Vadisi (Kalkandelen/Gostivar)

Struga (Drimkol): Ohri Gölü'nün kuzeyinde yer alan Struga belediyesinde en büyük Torbeş yerleşimi Labunişte (Labuništa) ve Oktisi köyleridir. Nüfusu oldukça kalabalıktır.[1]
Polog Vadisi: Kalkandelen (Tetovo) ve Gostivar'ı içine alan Şar Dağları eteklerinde Urviç (Urvič) ve Yelovyane (Jelovjane) köyleri, dağlık coğrafyada Torbeş kültürünü Arnavut çoğunluk arasında korumayı başarmış iki önemli yerleşimdir.[1, 4]

Ayrıca ülkenin doğusunda Delçevo ve Makedonski Brod çevrelerinde de daha küçük Torbeş topluluklarına ve yerleşimlerine rastlanmaktadır.[2]

Kuzey Makedonya'nın bu bereketli ama zorlu dağ köylerinde şekillenen Torbeş kültürü, bugün hem anavatanlarında var olma mücadelesi veren yerel halk tarafından hem de Türkiye (İzmir, Manisa, Bursa, Kırklareli) ve Batı Avrupa'daki geniş diaspora tarafından birer hafıza mekanı olarak kalplerde yaşatılmaya devam etmektedir.

Kaynakça

[1] Wikipedia. Torbeši: Geographic distribution, Demographics and Ethnic Affiliation.
[2] Pehlivan, B. (2023). Torbeşlerin Kökeni Üzerine Bir İnceleme: Yukarı Vranofça Örneği. TSBS Bildiriler Dergisi, Oku Okut Yayınları.
[3] Dikici, A. (2008). Kaybolan Bir Topluluk: Torbeşler. İçişleri Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü (Dergipark).
[4] Kure Ansiklopedi. Torbeşler: Nüfus, Yerleşim Alanları ve Siyasi Yaklaşımlar.