Kuzey Makedonya ve Balkanlar'da Torbeş Yerleşim Yerleri ve Demografik Yapı

Torbeşler, Balkan coğrafyasının yerli ve kadim topluluklarından biri olarak, ağırlıklı olarak Kuzey Makedonya'nın batı ve güneybatı kesimlerinde, Arnavutluk'un doğu sınırlarında ve Kosova'nın güneyinde yaşamlarını sürdürmektedirler.[1] Sarp dağlık arazilerde, nehir vadilerinde ve izole bölgelerde kurdukları köyler, Torbeşlerin kendilerine has kültürlerini, dillerini (Reka lehçesi) ve inançlarını yüzyıllar boyunca dış etkenlerden korumalarını sağlamıştır.[2]

Kuzey Makedonya'daki Yoğun Yerleşim Alanları

Kuzey Makedonya, Torbeş nüfusunun ana vatanı ve en yoğun yaşadığı ülkedir. Bu ülkedeki yerleşimler belirli coğrafi havzalarda kümelenmiştir:

Reka Bölgesi (Mavrova ve Rostuşe): Torbeş kültürünün kalbi olarak kabul edilen Aşağı Reka (Dolna Reka) bölgesi, Radika Nehri boyunca uzanır. Bölgedeki en büyük idari merkez olan Mavrova ve Rostuşe belediyesi sınırları içindeki köylerin ezici çoğunluğu Torbeş'tir.[2] En bilinen Torbeş köyleri şunlardır: Rostuşe, Jirovnitsa (Žirovnica), Trebişte (Trebište), Velebrdo, Skudrinye (Skudrinje), Yançe (Janče), Vırbani (Vrbjani), Bituşe, Viduše ve Mogorçe.[1]
Merkez Jupa (Centar Župa) ve Debre: Debre şehrinin güneyinde yer alan Merkez Jupa, Torbeşlerin (veya bölgedeki kendi adlandırmalarıyla Türkbaşların) en yoğun olduğu ikinci büyük bölgedir. Mustafa Kemal Atatürk'ün dedesi Kızıl Hafız Ahmet Efendi'nin de köyü olan Kocacık (Svetigrad) bu bölgededir. Diğer önemli köyler; Novak, Elevtsi, Broştitsa, Golem Papradnik (Büyük Papradnik), Mal Papradnik, Dolgaş ve Bayramovtsi'dir.[1]
Struga (Drimkol Bölgesi): Ohri Gölü'nün kuzeyinde, Struga belediyesine bağlı Drimkol bölgesinde büyük Torbeş yerleşimleri bulunur. Nüfusu oldukça kalabalık olan Labunişte (Labuništa) köyü bu bölgedeki başlıca Torbeş merkezidir.[1]
Kırçova (Kičevo) ve Plasnica: Kırçova ve çevresi, özellikle Plasnica ve Dolneni belediyeleri Torbeş yerleşimi açısından kritik öneme sahiptir. Plasnica, Preglovo, Çelopetsi (Čelopeci) ve Sırbyani köylerinin halkı Torbeş kökenli olmakla birlikte, kimliksel aidiyet olarak resmi düzeyde neredeyse tamamen "Türk" kimliğini benimsemişlerdir.[2]
Torbeşiya ve Köprülü (Veles): Üsküp'ün güneyinde, Marko Nehri vadisinde yer alan ve etno-coğrafi olarak "Torbeşiya" (Torbešija) olarak adlandırılan bölgede Studeničani (Studeniçan), Koliçani ve Umovo gibi köyler yer alır.[1] Köprülü (Veles) civarında ise Melnitsa ve geçmişte tamamen Torbeş yerleşimi olup 1950'lerde uygulanan politikalar nedeniyle Türkiye'ye (özellikle İzmir'e) devasa bir göç vererek boşalan Yukarı Vranofça (Gorno Vranovci) bulunur.[2]

Arnavutluk ve Kosova'daki Yerleşimler

Torbeşlerin Kuzey Makedonya dışındaki en önemli uzantıları Arnavutluk ve Kosova sınırları içerisindedir.

Arnavutluk (Gollobordë Bölgesi): Arnavutluk'un doğusunda, Makedonya sınırındaki Golo Brdo (Gollobordë) bölgesinde yaşayan Makedonca konuşan Müslümanlar yerel olarak "Gollobordas" adıyla bilinir. Dilbilimci Božidar Vidoeski'nin saha çalışmalarına göre; Trebisht, Ostren i Madh (Büyük Ostren), Ostren i Vogël (Küçük Ostren), Vërnicë, Klenjë, Sebisht, Radovesh, Tuçep, Pasinkë ve Stebleve köyleri bu topluluğun başlıca yerleşimleridir.[1] Bu bölgedeki halk, Hristiyan Makedonlarla değil, genellikle Müslüman Arnavutlarla evlilik bağları kurarak Arnavut toplumuna entegre olma eğilimi göstermiştir.[1]
Kosova (Sretecka Župa): Kosova'nın güneyinde, Prizren yakınlarındaki Župa vadisinde yaşayan ve Goralılarla büyük benzerlikler taşıyan (ancak dilleri Makedon diyalektlerine daha yakın olan) topluluklar da Torbeş kültür dairesi içinde değerlendirilir. Donje Ljubinje, Manastrica ve Lokvica gibi köyler bu dağlık yerleşimlere örnektir.[3] Kosova'daki bu grup günümüzde ağırlıklı olarak siyasi ve sosyal nedenlerle "Boşnak" kimliğini benimseme eğilimindedir.[1]

Demografik İstatistikler ve Nüfus Sayımları

Torbeşlerin kesin nüfusunu belirlemek, tarih boyunca uygulanan değişken devlet politikaları ve topluluğun kendi içerisindeki "akışkan" kimlik beyanları nedeniyle oldukça zordur. Genel demografik tahminler, Makedonya genelindeki köken itibarıyla Torbeş nüfusunun 70.000 ile 120.000 arasında olduğunu öngörmektedir.[4]

Sayımlarda "Müslüman", "Makedon" veya "Diğer" olarak kaydedilen Torbeşler, yaşadıkları bölgelerin demografik baskılarına ve kendi siyasi yönelimlerine göre kendilerini Türk, Arnavut veya Makedon olarak da deklare etmektedirler:

2021 Kuzey Makedonya Sayımı: 2021 yılında yapılan nüfus sayımı, "Torbeş" etnik kategorisinin formlarda ilk kez bağımsız bir seçenek olarak yer alması açısından tarihidir. Bu sayımda 4.174 kişi etnik kimliğini doğrudan "Torbeş", 455 kişi ise "Müslüman Makedon" olarak beyan etmiştir.[1] Ancak bu rakamlar gerçek kitleyi yansıtmaktan uzaktır. Zira dil ve kimlik beyanları asimetriktir; örneğin Plasnica belediyesinde halkın anadilinin çok büyük bir kısmı Makedonca olmasına rağmen, nüfusun %97.13'ü etnik kimliğini kültürel bir tavırla "Türk" olarak yazdırmıştır.[1] Aynı şekilde Merkez Jupa'da (Centar Župa) anadili Makedonca olanların oranı %28.6 iken, Türk kimliğini seçenlerin oranı %86.1'dir.[1]
2023 Arnavutluk Sayımı: Arnavutluk'taki Torbeş ve Makedon azınlığın durumu ise 2023 sayımlarında diplomatik krizlere konu olmuştur. 2011 yılında 5.512 olan Makedon azınlık nüfusu, 2023'te keskin bir düşüşle 2.281'e gerilemiştir.[5] Bu istatistiksel erozyonun en büyük sebebi olarak, Bulgaristan'ın Avrupa Birliği (AB) pasaportu vaadiyle bölgedeki Slav Müslümanlar üzerinde yürüttüğü agresif politikalar gösterilmiştir; nitekim aynı Gollobordë bölgesinde "Bulgar" etnisitesini beyan edenlerin sayısı şaşırtıcı bir biçimde 7.057'ye yükselmiştir.[5]

Bu istatistiksel veriler, Torbeşlerin sadece bir etnik köken sorunsalı yaşamadığını, aynı zamanda Balkanlardaki güç mücadelelerinin tam merkezinde, kimliğini koruma ve hayatta kalma mücadelesi veren bir topluluk olduğunu kanıtlamaktadır.

Kaynakça

[1] Wikipedia. Torbeši: Geographic distribution, Demographics and Ethnic Affiliation.
[2] Dikici, A. (2008). Kaybolan Bir Topluluk: Torbeşler. İçişleri Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü (Dergipark).
[3] Radio Free Europe. (2021). Kosovo Village Painted Bride (Donje Ljubinje).
[4] Kure Ansiklopedi. Torbeşler: Nüfus ve Yerleşim Alanları.
[5] Albanian Times. (2024). Albania's 2023 Census reveals dramatic decline in size of minorities.