Torbeşlerde Tasavvuf ve Melamilik

Balkan coğrafyasının en köklü ve özgün topluluklarından biri olan Torbeşlerin (Makedonca konuşan Müslümanlar) inanç dünyalarının şekillenmesinde tasavvuf kültürünün ve sufi tarikatların rolü yadsınamaz bir öneme sahiptir.[1] Balkanların Osmanlı İmparatorluğu tarafından fethiyle birlikte, bölgeye gelen sufi dervişler ve alperenler, yerel halklarla kurdukları derin insani ilişkiler, hoşgörü ve sevgi dili sayesinde İslamiyet'in yayılmasında kilit bir işlev görmüşlerdir.[1] Bu tasavvufi zemin, Torbeşlerin İslam'ı benimserken eski kültürel kodlarını tamamen silip atmadan, yeni inançlarıyla harmanlayarak kendilerine has, esnek ve hoşgörülü bir Müslüman kimliği inşa etmelerini sağlamıştır.[1]

Torbeş toplumunda, özellikle belirli bölgelerde, Melami neşvesi (tasavvufi yaklaşımı) son derece köklü ve belirgindir. Örneğin, tamamen Makedonca konuşan Yukarı Vranofça (Gorno Vranovtsi) köylüleri, asırlara dayanan bir Melami geleneğine mensuptur. Melamilik, klasik bir tarikat hiyerarşisinden ziyade, bir felsefe, bir "üst-yol" (supra-order) veya manevi bir duruştur. Melamilik, dini şekilciliğe, gösterişe, kibire, özel tekke kıyafetlerine (taç, hırka) veya halkın dikkatini çeken şaşaalı zikir ritüellerine şiddetle karşı çıkar. Asıl olanın insanın kendi iç dünyasındaki samimiyet (ihlas), Hak ile olan bağın gizliliği ve kamil insan olma yolundaki "hiçlik" duygusu olduğunu savunur. Melamiler, halk tarafından "kınanmaktan" (melamet kelimesinin kökeni kınanmaktır) korkmadan, derviş olduklarını gizleyerek, halkın içinde sıradan bir vatandaş gibi yaşayarak, alın teriyle çalışarak (gurbette işçilik yaparak, zanaatla uğraşarak) Allah'a ulaşmayı, gösterişten uzak durmayı hedeflerler. Torbeşlerin tarihsel karakteristiği olan "itaatkar, gösterişten uzak, uysal, kendi halinde dürüstçe çalışan, devlete başkaldırmayan gurbetçi" profili, Melami felsefesiyle birebir örtüşmekte ve bu tasavvufi ahlakın toplumsal bir koda dönüştüğünü göstermektedir. Melamiliğin, hiçbir ücret talep etmeden, sadece Hakk'ın rızası için insanlığa hizmet etme ülküsü, Torbeş dayanışmasının temelini atmıştır.

Balkanlar'da Sufi Gelenek ve Tarikatların Etkisi

Osmanlı döneminde Balkanlar'daki kentsel ve kırsal alanlara yayılan tasavvufi yaşamın merkezinde tekkeler ve zaviyeler yer almaktaydı.[1] Torbeşlerin de yoğun olarak yaşadığı Makedonya coğrafyasında tarihsel süreçte en baskın ve yaygın tarikatlar Halvetiyye ve Bektaşiyye olmuştur.[2] Bu iki büyük ekolü sırasıyla Kadiriyye, Rufaiyye, Nakşibendiyye ve Melâmiyye takip etmiştir.[2]

Bu tarikatların şeyhleri ve dervişleri, ırk, dil veya din ayrımı gözetmeksizin yoksullara ücretsiz yemek dağıtmış, ahlaki eğitim vermiş ve halka manevi bir sığınak sunmuşlardır.[1] Sufizmin dogmatik olmayan, kucaklayıcı yapısı, Torbeşlerin İslam öncesi Slav-Ortodoks veya pagan dönemlerine ait tarımsal bayramları (Letnik, Bogorodisa, Vodici gibi) İslami bir çerçevede kutlamaya devam etmelerine olanak tanımıştır. Bu durum, din değiştirmenin sert bir kopuştan ziyade yumuşak bir kültürel simbiyoz (ortak yaşam) şeklinde gerçekleştiğini kanıtlamaktadır.[1]

Melamilik (Melâmiyye) Felsefesi Nedir?

Torbeş köylerinde, özellikle belli bölgelerde kök salmış olan en dikkat çekici tasavvufi neşve (anlayış) Melamiliktir. Melamilik, klasik anlamda katı hiyerarşisi olan şekilci bir tarikattan ziyade, "tarikatlar üstü" bir ruh hali ve felsefi bir duruş olarak tanımlanır.[3]

Kelime kökeni olarak Arapça "kınamak, ayıplamak" anlamına gelen melâmet sözcüğünden türeyen bu akım, 9. yüzyılda Horasan bölgesinde Hamdun Kassâr'ın öncülüğünde ortaya çıkmıştır.[3] Tasavvuf literatüründe Melamiliğin temel felsefesi; yapılan iyilikleri ve ibadetleri gösteriş (riya) olmaması için halktan gizlemek, nefsi ezmek ve kibre kapılmamak için ise kusurları örtmeyip halkın kınamasını göze almaktır.[3] Melamiler, gösterişli derviş kıyafetlerinden (taç, hırka), şaşaalı zikir törenlerinden ve kendilerini toplumdan üstün veya farklı gösterecek her türlü kurumsal aidiyetten şiddetle kaçınmışlardır.[4] Onlar için asıl olan, sıradan bir insan gibi halkın içinde, esnaf veya işçi olarak kendi alın teriyle çalışmak ve Hak ile olan bağı tamamen içsel, gizli bir boyutta yaşamaktır.[3]

Tarihsel süreçte üç ana devreye ayrılan Melamiliğin, Balkanlar'ı ve Torbeşleri doğrudan etkileyen kolu, 19. yüzyılda ortaya çıkan "Üçüncü Devre Melâmîliği" (Melâmiyye-i Nûriyye) olmuştur.[3]

Üçüncü Devre Melamiliği ve Seyyid Muhammed Nûr'ul-Arabî

Balkan Melamiliğinin mimarı, 1813 yılında Mısır'da doğan ve ömrünün büyük kısmını Rumeli topraklarında (Kuzey Makedonya) geçiren Seyyid Muhammed Nûr'ul-Arabî'dir. Kendisi Şeyhi Hasan el-Kuveysnî'nin yönlendirmesiyle Rumeli'ye gelmiş; Koçana, Üsküp (Skopje) ve Ustrumca (Strumica) gibi şehirlerde müderrislik yapmış, tasavvufi fikirlerini halka ve ulemaya yaymıştır.

1887 yılında vefat eden ve türbesi bugün Kuzey Makedonya'nın sınır şehri Ustrumca'da bulunan Muhammed Nûr'ul-Arabî, Vahdet-i Vücûd (Varlık Birliği) felsefesini Balkanlar'da en güçlü şekilde işleyen mutasavvıftır. Onun öğretileri bölge halkı üzerinde o kadar etkili olmuştur ki, Makedonya'nın dağlık köylerinde yaşayan Torbeş topluluklarının önemli bir kısmı bu felsefeyi yaşam biçimi haline getirmiştir.

Yukarı Vranofça ve Melnitsa Köylerinde Melamilik Geleneği

Muhammed Nûr'ul-Arabî'nin irşad faaliyetleri sonucunda, Kuzey Makedonya'nın Köprülü (Veles) bölgesindeki Torbeş köylerinde derin bir Melami kültürü yeşermiştir. Bunun en somut ve tarihi örneği Yukarı Vranofça (Gorno Vranovtsi) ile komşusu Melnitsa (Melniça) köyleridir.

• Yukarı Vranofça (Gorno Vranovtsi): Tamamı Torbeş olan bu köyün halkının bütünü Melami dervişleridir.[5] Yukarı Vranofça köylüleri, günlük hayatta sadece Makedonca (Reka lehçesi) konuşmalarına ve anadil olarak başka bir dil bilmemelerine rağmen, Melami-Sufi geleneği sayesinde İslami kimliklerine ve Türk kültür dairesine son derece sıkı bir biçimde tutunmuşlardır. 1950'lerden sonra uygulanan asimilasyon politikaları neticesinde dillerini (Türkçeyi) kaybetseler de dinlerinden asla taviz vermemiş ve köyün tamamı Türkiye'ye (özellikle İzmir'in Karşıyaka ve Çiğli ilçelerine) göç etmiştir.[5]
• Melnitsa Köyü: Yukarı Vranofça'ya komşu olan Melnitsa köyünde de 19. yüzyılda İştip ve Ustrumca'da faaliyet gösteren Muhammed Nûr'ul-Arabî'nin doğrudan etkisi gözlemlenmektedir. Köy, Melami geleneğinin hafıza mekanlarından biridir ve günümüzde Hikmet Dede ile Ramadan Dede gibi bölge halkı tarafından saygı duyulan Melami şeyhlerinin türbelerine ev sahipliği yapmaktadır.

Torbeş Karakteri ve Melamet Felsefesinin Örtüşmesi

Torbeşlerin tarihsel karakterleri ile Melamilik felsefesi arasında şaşırtıcı bir sosyolojik uyum vardır. Melamiliğin; toplum içinde gösterişten uzak durma, kendi el emeğiyle geçinme (gurbetçilik ve zanaatkarlık) ve devlete, düzene karşı isyankar olmamayı öğütleyen uysal doğası, Torbeş toplumunun "çalışkan, itaatkar, inancını sessiz ve derinden yaşayan gurbetçi" profiliyle birebir örtüşmüştür.[6] Torbeş erkekleri yüzyıllar boyunca gurbette (Kurbet) zorlu inşaat ve pastacılık işlerinde çalışarak rızıklarını ararken, iç dünyalarındaki zikri ve Melami bağlılıklarını bir sır gibi saklamayı bilmişlerdir.

Sonuç olarak; Torbeşlerde tasavvuf ve özelinde Melamilik, yalnızca dini bir ritüel bütünü değil, aynı zamanda zorlu Balkan coğrafyasında asimilasyona karşı direnebilmenin, farklı etnik aidiyetler arasında sıkışıp kalmadan kendi özgün Türk-İslam kimliğini muhafaza edebilmenin en güçlü ruhsal zırhı olmuştur.[1]

Kaynakça

• Trajanovski, V. vs diğerleri. Sufism among Macedonian Muslims (Torbeši) and the role of Melami and Halveti orders. EthnoAnthropoZoom.
• Abiva, H. (2005). A Glimpse at Sufism in the Balkans.
• Dikici, A. (2008). Kaybolan Bir Topluluk: Torbeşler. İçişleri Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü (Dergipark).
• Ansiklopedi TÜBİTAK. (Tarihsiz). Melâmîlik.
• Holbrook, V. R. (Tarihsiz). Ibn 'Arabi and Ottoman dervish traditions: the Melami Sufi order. Muhyiddin Ibn Arabi Society.
• İslâm Ansiklopedisi. (Tarihsiz). Muhammed Nûrü'l-Arabî. TDV.
• Pehlivan, B. (2023). Torbeşlerin Kökeni Üzerine Bir İnceleme: Yukarı Vranofça Örneği. TSBS Bildiriler Dergisi, Oku Okut Yayınları.
• Rehbername. (Tarihsiz). Karşıyakalı Komşularımız Torbeşler ve Vranofça Köyü.