Anasayfa

Torbeşler (Makedonya Müslümanları) Açık Kütüphanesine Hoş Geldiniz

Torbeşler (veya literatürdeki diğer adıyla Müslüman Makedonlar), başta Kuzey Makedonya olmak üzere Arnavutluk'un doğusu (özellikle Golo Brdo bölgesi) ve Kosova'nın Şar Dağları eteklerinde (Gora bölgesi) yaşayan, anadili Makedonca olan otokton bir Müslüman topluluktur.[1]

Bu açık kütüphane, Balkan coğrafyasının bu özgün topluluğunun tarihini, etnik köken tartışmalarını, dilini, mimari mirasını ve Türkiye'deki diasporasını tarafsız ve akademik bir zeminde belgelemek amacıyla kurulmuştur.

Torbeş Kimliği ve Etnik Köken Teorileri

Torbeşlerin tarihsel ve sosyolojik varlığı, etnik ve dini sınırların iç içe geçtiği Balkanlarda sıkça tartışma konusu olmuştur. Etnik kökenlerine dair literatürde ve halk arasında öne çıkan başlıca teoriler şunlardır:

• Türkbaşlar ve Kuman/Peçenek Tezi: Osmanlı öncesi dönemde Balkanlara yerleşen Kuman (Kıpçak), Peçenek ve Avar gibi Asyatik boyların zamanla Slav dillerini benimsediği, ancak Osmanlı fethiyle genetik yakınlıkları sebebiyle kolayca İslam'a geçtikleri tezidir. Osmanlı arşivlerinde bu topluluk aslen "Türkbaş" olarak anılmış, kelimenin zamanla fonetik bir kaymayla "Torbeş" ismine dönüştüğü iddia edilmiştir.[2]
• Bogomil Tezi: Osmanlı fethinden önce bölgede yaşayan ve Ortodoks kilisesi ile Konstantinopolis Patrikhanesi tarafından sapkın kabul edilerek baskı gören heterodoks Hristiyan Bogomil mezhebi (Kutugeri) mensuplarının topluca İslam'a geçmesidir.
• Mijak / İslamlaşmış Slavlar Tezi: Makedonya'nın resmi tarih yazımında benimsenen bu görüşe göre Torbeşler, Batı Makedonya'da yerleşik olan "Mijak" isimli Slav etnik grubunun, sosyo-ekonomik statülerini korumak için 18. ve 19. yüzyıllarda İslam'ı benimsemiş bir alt koludur.[3]

Dilbilimsel Yapı: Torbeş Makedoncası

Torbeşlerin ana dili Güney Slav dillerinden Makedoncanın güneybatı (Reka ve Kırçova) lehçeleridir. Ancak dini aidiyetleri ve asırlar süren Osmanlı hakimiyeti sebebiyle günlük konuşma dilleri Türkçe, Arapça ve Farsça kökenli binlerce alıntı kelimeyle (Turkism) harmanlanmıştır. Örneğin gündelik dilde standart Makedonca kelimeler yerine ceb (cep), taze, badijala (bedava), ama, karşi (karşı), ič (hiç) ve sikter (siktir) gibi Türkçe kökenli ifadeler sıklıkla kullanılır. Ayrıca Türkçe "-cı/-ci" gibi meslek ekleri, Makedoncaya "-džija" formunda geçerek dilin gramer yapısına doğrudan etki etmiştir.

Coğrafi Dağılım ve Demografik Krizler

Balkanlarda değişen siyasi dengeler, Torbeşlerin kimlik beyanlarını ve resmi nüfuslarını doğrudan etkilemektedir:

• Kuzey Makedonya: Batı Makedonya'daki Merkez Jupa, Reka (Rostuşe, Skudrinje), Struga (Labunişta), Kırçova ve Plasnica belediyeleri geleneksel yaşam alanlarıdır.[1] 2021 Nüfus Sayımında ülke tarihinde ilk kez "Torbeş" etnik kategorisi açılmış, 4.174 kişi kendini doğrudan Torbeş, 455 kişi ise Müslüman Makedon olarak kaydettirmiştir.[1] Bununla birlikte on binlerce Torbeş siyasi ve sosyal nedenlerle kendini Türk (ülkede %3.86) veya Arnavut olarak tanımlamaktadır.
• Arnavutluk (Golo Brdo): Trebisht, Ostren, Klenjë gibi köylerden oluşan Golo Brdo bölgesinde yaşarlar. 2023 nüfus sayımında, bölgedeki Müslüman Slavların AB pasaportu alabilmek amacıyla kendilerini "Bulgar" olarak yazdırması (7.057 kişi) Kuzey Makedonya ile Arnavutluk arasında uluslararası bir krize neden olmuştur.[4]
• Kosova (Gora): Kosova'nın güneyindeki Dragaş bölgesi ve çevresinde yaşayan, Torbeşlerle organik bağa sahip Goranlı (Gorani) topluluklar bulunur.

Kültürel Miras, Tasavvuf ve Mimari

• Gelena (Gelin Yüzü Boyama): Gorno Kosovrasti (Makedonya) ve Donje Ljubinje (Kosova) köylerinde yüzyıllardır sürdürülen eşsiz bir düğün ritüelidir.[5] Gelinin yüzü beyaz bir tabakayla kaplanıp üzerine hayat döngüsünü, bereketi ve nazara karşı (evil eye) korunmayı simgeleyen altın, kırmızı ve mavi noktalarla pullar işlenir.[5]
• Debre Mimari Ekolü: Dağlık Reka bölgesinin Torbeş (ve Mijak) taş ustaları, Balkan mimarisine yön vermiştir.[6] Binalarda taşıyıcı görevi gören masif taş duvarlar ile depreme esneklik sağlayan yatay ahşap hatıllar (kuşak/zerklaze) ve hafif cephe inşasını sağlayan bondruk sistemleri ustalıkla kullanılmıştır.
• Melamilik ve Bektaşilik: Bölgedeki İslami yaşayış, Sünni ortodoksinin ötesine geçerek tasavvuf ile iç içe geçmiştir. Özellikle 19. yüzyılda Mısırlı Seyyid Muhammed Nur'ül Arabi'nin Ustrumca, Koçana ve Köprülü (Veles) bölgelerindeki faaliyetleri neticesinde, Vranofça ve Melnica gibi Torbeş köylerinde 3. Devre Melamiliği ve Rufailik çok güçlü bir şekilde kök salmıştır.

Türkiye Diasporası ve Göçler

Torbeşler, 1912 Balkan Savaşları'ndan itibaren ve özellikle 1952-1967 yılları arasında Yugoslavya ile Türkiye arasında imzalanan "Serbest Göç Antlaşması" kapsamında kitleler halinde anavatana göç etmişlerdir.[7, 8] Günümüzde Türkiye'deki en yoğun Torbeş nüfusu, Köprülü (Vranofça) göçmenlerinin kolonileştiği İzmir'in Karşıyaka ve Çiğli (Nergiz, Dedebaşı, Şemikler) mahalleleri ile Bursa'nın İnegöl (Hamamlı, Kurşunlu vb.) bölgesinde yaşamaktadır.[9, 8]

Kütüphane İndeksi

Kütüphanemizde bulunan makale ve belgelere aşağıdaki ana kategoriler üzerinden ulaşabilirsiniz:

• ]
• ]
• ]
• ]
• ]
• ]
• ]
• ]

--- Moderasyon Notu: Bu platformdaki içerikler, bilimsel güvenilirliği ve tarafsızlığı sağlamak amacıyla yönetici onayından geçtikten sonra yayına alınmaktadır.