Bulgaristan'daki Pomak Yerleşimleri ve Rodoplar

Bu sayfa, çeviri için işaretlenmemiş değişiklik içeriyor.

Giriş

Bulgaristan sınırları içerisinde yaşayan Pomaklar, ağırlıklı olarak ülkenin güneyindeki Rodop Dağları silsilesinde, Mesta (Karasu) Vadisi'nde ve Pirin Dağları'nın eteklerinde yaşayan Sünni Müslüman bir Balkan halkıdır.[1]

Bulgaristan Pomakları, Torbeşler ve Goraniler ile aynı tarihsel "Slav dilli Müslümanlar" grubunun bir parçasıdır. Anadilleri, Güney Slav dillerinden olan ve arkaik özellikler taşıyan Bulgarcanın Rodop lehçesidir; ancak bu dilin içinde İslamlaşma ve Osmanlı etkisiyle yüzlerce Türkçe ve Arapça kelime barındırırlar. Yüzyıllar boyunca sarp ormanlık alanlarda izole bir yaşam sürmeleri, Hristiyan çoğunluğun içinde dillerini, dinlerini ve kadim geleneklerini korumalarını sağlamıştır.

Coğrafi Dağılım ve Ana Havzalar

Bulgaristan'daki Pomak köyleri, idari olarak üç ana havzada toplanır. Nüfusun yüzde 90'ı güneyde (Rodoplar'da) yaşarken, kuzeyde de (Balkan Dağları) izole bir Pomak adacığı bulunmaktadır.

1. Smolyan (Paşmaklı) Bölgesi: Orta Rodoplar Rodop Dağları'nın kalbi olan Smolyan ili, Bulgaristan'daki Pomak kültürünün ve nüfusunun en yoğun olduğu, Pomakların demografik olarak mutlak çoğunluğu oluşturduğu bölgedir.

Madan, Rudozem, Devin ve Dospat: Bu ilçeler ve etrafındaki yüzlerce dağ köyü (Örn: Borino, Trigrad, Startsevo) tamamen Pomaklardan oluşur.
Bu bölge, derin kanyonları, çam ormanları ve zorlu kış şartlarıyla bilinir. Bölgedeki Pomaklar, geçmişte madencilik (Madan bölgesi) ve ormancılıkla geçinirken günümüzde yoğun olarak Batı Avrupa'ya Peçelba'ya (gurbete) gitmektedirler.[2]

2. Blagoevgrad (Cuma-i Bala) Bölgesi: Batı Rodoplar ve Çeç Havzası Yunanistan ve Kuzey Makedonya sınırına yakın olan bu bölge (Pirin Makedonyası), Pomak geleneklerinin en katı ve en canlı korunduğu yerdir.

Gotse Delchev (Nevrokop) ve Çeç (Chech) Bölgesi: Satovcha (Satovça), Garmen ve Hadzhidimovo belediyelerine bağlı köyler, tarihi Çeç bölgesini oluşturur. Bu köylerdeki dini yaşantı ve geleneklere bağlılık oldukça yüksektir.
Yakoruda ve Belitsa: Rila Dağları'nın eteklerinde, hem Pomakların hem de Hristiyan Bulgarların bir arada barış içinde yaşadığı, ormancılığın merkezinde yer alan kasabalardır.

3. Lovech (Lofça) Bölgesi: Kuzeyin İzole Pomakları (Teteven) Pomakların sadece güneyde yaşamadığının en büyük kanıtı, ülkenin orta-kuzey kesimindeki Balkan Dağları'nda (Stara Planina) bulunan Teteven Pomaklarıdır.

Galata, Gradezhnitsa, Babintsi ve Bulgarski Izvor gibi köyler, etrafları tamamen Ortodoks köyleriyle çevrili birer İslami adacık gibidir. Bu köylerin Osmanlı döneminde bölgeyi savunmak amacıyla stratejik olarak yerleştirilmiş veya İslamlaşmış gruplar olduğu düşünülmektedir.[3]

Sembol Bir Yerleşim: Ribnovo (Ribnova) ve "Gelena" Bağı

Bulgaristan Pomak köyleri denildiğinde tüm dünyada akla gelen ilk yer, Blagoevgrad'ın Garmen ilçesine bağlı Ribnovo (Ribnova) köyüdür. Bu köy, Torbeş ve Pomak kültürünün ortak köklerini ispatlayan muazzam bir ritüele ev sahipliği yapar.

Torbeşlerin Donje Ljubinje (Kosova) köyünde yaşattığı "Gelena" (Gelin Yüzü Boyama) ritüelinin neredeyse birebir aynısı, Ribnovo'da "Gelina / Ghelina" adıyla yaşatılmaktadır.[4]

Kış aylarında yapılan geleneksel kış düğünlerinde gelinin yüzü tamamen beyaz kremle (maskeyle) kaplanır, üzeri pullar ve kırmızı-altın rengi floral motiflerle süslenir. Gelin, yüzündeki maske ve başına örtülen kırmızı duvakla damat evine götürülür.
Yüzlerce kilometre arayla (Reka/Gora ile Rodoplar arasında) bu denli karmaşık ve ikonik bir ritüelin aynı şekilde yaşatılması, bu Slav dilli Müslüman toplulukların (Torbeş, Goran, Pomak) İslamiyet öncesi Balkan pagan/animist inançları ile İslami evlilik fıkhını ne kadar eşsiz bir şekilde sentezlediklerinin en büyük antropolojik kanıtıdır.

Asimilasyon ve Direniş: "Soya Dönüş Süreci"

Bulgaristan Pomaklarının sosyolojik yapısı, 20. yüzyılda devlet eliyle uygulanan şiddetli asimilasyon politikalarıyla derinden sarsılmıştır.

1970'lerde Todor Jivkov liderliğindeki Komünist Parti rejimi, ülkedeki Müslüman azınlıkları "Bulgarlaştırmak" için Soya Dönüş Süreci (Vuzroditelen protses) adı verilen bir devlet terörü başlatmıştır. Bu kampanyanın ilk kurbanları Türklerden de önce, dilleri zaten Slavca olan Pomaklar olmuştur.[5]

İsim Değiştirme ve Yasaklar: 1970-1974 yılları arasında ordu ve polis zoruyla Pomak köyleri kuşatılmış; Hasan, Fatma, Ali gibi Müslüman/Arap isimleri zorla İvan, Maria, Georgi gibi Slav isimleriyle değiştirilmiştir.
İslami cenaze törenleri, sünnet (sünnetçi yasağı) ve camilerde ezan okunması yasaklanmıştır. Geleneksel Pomak kıyafetleri (şalvar ve ferace) giyen kadınlar sokakta polis tarafından cezalandırılmıştır.
Direniş ve Barış (Bunt): Kornitsa, Breznitsa ve Lazhnitsa gibi köylerde halk isimlerinin değiştirilmesine karşı direnmiş, ancak ordu köylere tanklarla girerek birçok Pomak'ı öldürmüş veya Belene gibi toplama kamplarına sürmüştür. 1989 yılında komünist rejimin yıkılmasıyla birlikte Pomaklar eski isimlerini (Müslüman adlarını) hızla geri almış ve dini özgürlüklerine kavuşmuştur. Bu travmatik süreç, Pomakların İslami kimliklerine (özellikle Batı Rodoplar'da) eskisinden çok daha sıkı sarılmalarına neden olmuştur.

Ekonomi ve Tütün Kültürü

Rodop Pomaklarının yaşam döngüsü tarih boyunca üç temel ayak üzerine kurulmuştur: Tütün, Orman ve Gurbet. Dağlık arazilerin tarıma elverişsiz olması nedeniyle yüzyıllar boyunca en temel geçim kaynağı olan şark tütünü (Yaka tütünü), Yunanistan'daki akrabalarında olduğu gibi tüm ailenin emeğiyle yetiştirilmiştir. 2000'li yıllarda Bulgaristan'ın Avrupa Birliği'ne girmesi ve tütün kotalarının kaldırılmasıyla köyler büyük bir ekonomik krize girmiş; on binlerce genç Pomak, inşaat ve tarım işçisi olarak Almanya, İspanya ve İngiltere'ye göç etmiştir.[2] Bugün birçok Pomak köyü, yaz aylarında gurbetçilerin dönmesiyle canlanan, kışın ise sadece yaşlıların kaldığı sessiz yerleşimlere dönüşmüştür.

Ayrıca Bakınız

Kaynakça

[1] Karpat, K. H. (2001). The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State, Oxford University Press.
[2] Karagiannis, E. (1997). Zur Ethnizität der Pomaken Bulgariens, Münster: Lit Verlag. (Rodoplardaki Pomak sosyolojisi ve ekonomik göç).
[3] Eminov, A. (1997). Turkish and Other Muslim Minorities in Bulgaria, Routledge. (Teteven Pomakları ve bölgesel dağılım).
[4] Svetieva, A. (2001). Svadbenite običai kaj Torbešite vo Reka i Pomacite, Etnologija. (Ribnovo ve Gora/Reka gelin boyama ritüellerinin karşılaştırmalı analizi).
[5] Neuburger, M. (2004). The Orient Within: Muslim Minorities and the Negotiation of Nationhood in Modern Bulgaria, Cornell University Press. (Soya Dönüş süreci ve isim değiştirme politikaları).