Makedonya Dışındaki Torbeşler ve İsimlendirmeler

Bu sayfa, çeviri için işaretlenmemiş değişiklik içeriyor.

Giriş

Balkanlar'da 20. yüzyılın başlarında modern ulus-devletlerin kurulması ve sınırların büyük güçler tarafından (1912-1913 Balkan Savaşları sonrası) masa başında çizilmesi, aynı dili, dini ve kültürü paylaşan binlerce insanı farklı ülkelerin sınırları içinde bırakmıştır.

Bugün Kuzey Makedonya'daki Torbeşler ile aynı etno-kültürel mirası, mutfağı, geçiş ritüellerini ve dili (Güney Slav lehçeleri) paylaşan Müslüman topluluklar; Kosova, Arnavutluk, Bulgaristan, Yunanistan ve Türkiye'ye kadar geniş bir coğrafyaya yayılmıştır.[1] Yaşadıkları ülkelerin siyasi rejimlerine, komşu etnik gruplara ve tarihsel süreçlere bağlı olarak bu topluluklara dışarıdan (egzonim) ve kendi içlerinden (endonim) birbirinden çok farklı isimler verilmiştir.

Kosova: Goraniler ve Jupa Bölgesi

Kosova'nın güney ucunda, Şar Dağları'nın eteklerindeki Dragaş (Dragash) belediyesine bağlı Gora ve Jupa bölgelerinde yaşayan topluluklar, Torbeşlerin en yakın akrabalarıdır. Hatta birçok etnologa göre Torbeşler ve Goraniler aynı ağacın iki farklı dalıdır.[2]

Goran (Dağlı): Kelime anlamı olarak Slav dillerinde "Gora" dağ, "Goran" ise Dağlı (Dağda yaşayan) demektir. Kosova'daki bu topluluk kendilerini ve dillerini ağırlıklı olarak bu isimle tanımlar (Goranci / Goranski).
Naşinci (Bizimkiler / Bizim dil): Gerek Kosova'daki Goranilerin gerekse Makedonya'daki Torbeşlerin kendilerini dışlayıcı milli kimliklerden korumak için kullandıkları en samimi ve içsel ortak isim "Naşinci"dir. Anlamı "Bizimkiler" veya dilleri için kullanılan şekliyle "Naşinski" (Bizim dilimiz) demektir. Bu terim, "Biz ne Arnavut'uz ne de Ortodoks Slav'ız; biz biziz" demenin en diplomatik ve sosyolojik yoludur.[3]
Potur: Kosova'daki Arnavutlar tarafından geçmişte zaman zaman bu topluluğa verilen, "Türkleşmiş" veya "İslamlaşmış" anlamında kullanılan, günümüzde ise büyük ölçüde pejoratif (aşağılayıcı) kabul edilen bir terimdir.

Arnavutluk: Golo Brdo ve Kukës Hattı

Arnavutluk'un doğu sınırında, Kuzey Makedonya'nın Debre ve Struga şehirleriyle sınırdaş olan Golo Brdo (Arnavutça: Gollobordë) ve kuzeydeki Gora (Kukës bölgesi) köylerinde yaşayan Slav dilli Müslümanlar, Torbeş kültürünün Arnavutluk'taki uzantılarıdır.

Gollobordas: Arnavutluk devleti ve Arnavut halkı tarafından coğrafi bölgeye atfen verilen isimdir. Golo Brdo bölgesi insanı anlamına gelir.
Torbeş / Trebesh: Arnavutluk'taki Slav dilli Müslümanlar için Arnavutlar tarafından sıkça kullanılan bir isimdir. Makedonya'daki kullanımına benzer bir tarihsel kökene sahiptir.
Shkije / Halitjoku: Arnavutlar tarafından Slav kökenli hakları tanımlamak için kullanılan (genellikle Ortodoks Sırp ve Makedonlar için söylenen) "Shkije" terimi, zaman zaman dilleri nedeniyle bu bölgedeki Torbeşler için de kullanılmıştır. Ancak dini kardeşlik (İslamiyet) nedeniyle bu ayrımcılık Makedonya'daki kadar keskin olmamıştır. Enver Hoca'nın komünist rejimi döneminde bu topluluk yoğun bir asimilasyona (Arnavutlaşmaya) maruz kalmış, dillerini sadece ev içinde konuşabilmişlerdir.[4]

Bulgaristan ve Yunanistan: Pomaklarla Tarihsel Bağ

Torbeşlerin Balkanlar'daki en büyük "kader ortağı" ve etno-kültürel paraleli, ağırlıklı olarak Bulgaristan'ın Rodop Dağları'nda ve Yunanistan'ın Batı Trakya (İskeçe) bölgesinde yaşayan Pomaklardır.

Pomak / Ahryan: Pomaklar, Torbeşlerle (Reka lehçesi konuşanlarla) aynı dili konuşmasalar da (Pomaklar Bulgarcanın Rodop şivesini konuşur), sosyolojik olarak tamamen aynı tarihsel sürecin ürünüdürler: Sarp dağlarda yaşayan, Osmanlı döneminde İslamlaşan, Slav dilli Müslümanlar.[5] Yunanistan'daki Pomaklara komşu Türkler tarafından zaman zaman "Ahryan" (Ahriyan) da denilir. Bulgaristan ve Kuzey Makedonya'daki bazı ulusalcı tarihçiler, Torbeşleri, Goranileri ve Pomakları aynı tek tip "İslamlaşmış Slavlar" çatısı altında eritmeye çalışsa da, bu topluluklar kendi içlerinde ciddi mikro-kültürel farklılıklara (farklı kıyafet, farklı şive ve farklı göç rotalarına) sahiptir.

Türkiye Diasporası: "Macırlar" ve "Evlad-ı Fatihan"

1950'li yıllarda Yugoslavya ile Türkiye arasında imzalanan Serbest Göçmenlik (Vesika) anlaşmalarıyla, binlerce Torbeş ailesi anadillerini ve köylerini bırakarak Türkiye'ye (özellikle Bursa, İzmir, Manisa, Tekirdağ ve İstanbul) göç etmiştir.[3] Türkiye'deki isimlendirmeler, anavatandaki etnik çatışmalardan tamamen bağımsız, daha kucaklayıcı bir form almıştır:

Makedonya Göçmeni / Rumelili: Türkiye'de Torbeşler genellikle etnik kökenleriyle değil, geldikleri coğrafyayla tanımlanırlar.
Macır (Muhacir): Tüm Balkan göçmenleri (Boşnak, Arnavut, Pomak, Türk) için Anadolu halkı tarafından kullanılan genel şemsiye terimdir.
Evlad-ı Fatihan: Osmanlı'nın Balkanları fetheden askerlerinin ve akıncılarının torunları anlamında kullanılan, Torbeşlerin de büyük onur duyarak benimsedikleri dini/tarihi üst kimliktir. Türkiye'ye göç eden Torbeşler, dilleri Slavca olmasına rağmen kendilerini "Türk-İslam" dairesinin ayrılmaz bir parçası olarak gördükleri için Türk toplumuyla tam bir asimilasyon (uyum) süreci yaşamışlardır. Günümüzde 3. ve 4. kuşak kendi aralarında hala kendilerine "Nashinci" (Bizimkiler) demeye devam etmektedir.

Avrupa'daki Peçelbar Diasporası

İsviçre, Almanya, İtalya ve Avusturya'daki misafir işçi (Gastarbeiter) olarak giden Torbeş diasporası ise, bulundukları ülkelerde genellikle geldikleri devletin adıyla (eskiden "Yugoslavyalı", bugün "Kuzey Makedonyalı") anılırlar. Ancak kendi içlerindeki dernekleşmelerde ve sosyalleşmede kendilerini köyleri veya mikro-bölgeleriyle (Örn: "Rekalılar", "Jupalılar", "Jirovnicacılar") isimlendirerek alt-kimliklerini korumaya çalışırlar.

Sonuç

Makedonya sınırları dışındaki Torbeş/Goran/Gollobordas topluluklarına verilen isimlerin bu kadar çeşitli olması; topluluğun asırlardır din (İslam), dil (Makedonca/Slavca) ve coğrafya üçgeninde sıkışıp kalmasının en somut sonucudur. Ancak bu parçalanmışlığa rağmen; pitalar sac altında aynı şekilde pişer, teshkoto halayı aynı ritimle çekilir ve gelena (gelin boyama) ritüeli Gora'dan Reka'ya kadar aynı fırçayla yüze işlenir. Bu ortak kültürel hafıza, sınırların ve isimlerin çok ötesindedir.

Ayrıca Bakınız

Kaynakça

[1] Vukanović, T. P. (1989). Etnogeneza južnih Slovena, Vranje. (Balkanlar'daki Slav dilli Müslümanların bölgesel dağılımı).
[2] Mladenov, M. (1996). The Gorani of Kosovo, Etnoantropološki problemi, Cilt 1. (Gora bölgesi ve Torbeş paralellikleri üzerine).
[3] Dikici, A. (2008). Balkanlarda Unutulmuş Bir Müslüman Topluluk: Torbeşler, Akademik İncelemeler Dergisi, Cilt 3, Sayı 2.
[4] Elsie, R. (2001). A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture, Hurst & Company. (Arnavutluk sınırları içindeki Slav azınlıkların durumu).
[5] Karpat, K. H. (2001). The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State, Oxford University Press. (Pomaklar ve Torbeşlerin Osmanlı sonrası kimlik inşası).