Torbeşçe - Türkçe Ortak Kelimeler Sözlüğü
Giriş: "Turcizmi" (Türkizmler) ve Ortak Hafıza
Balkanlar'da asırlar boyunca süren Osmanlı hakimiyeti ve Torbeşlerin İslamiyet'i benimsemesi, anadilleri olan Slav lehçesi (Makedonca) ile Türkçe arasında devasa bir kültürel köprü kurmuştur. Dilbilim literatüründe "Turcizmi" (Türkizmler) olarak adlandırılan bu alıntı kelimeler, dilde iğreti durmaz; aksine Torbeş lehçesinin (Naşinski) tam omurgasını oluşturur.[1]
Özellikle Balkan fonetiğine uyarlanırken Türkçedeki bazı sesler yumuşatılmış veya yutulmuştur. Örneğin, Torbeşçede genellikle "H" harfi yutulur (Hesap -> Esap, Hatır -> Ater) veya Türkçedeki "C" sesleri "Dž" (C/Cj) olarak sertleşir.
Aşağıda, Torbeş kültüründe yüzyıllardır kullanılan ve Türkiye'deki diasporanın da çok iyi bildiği ortak kelimelerin kategorize edilmiş bir listesi bulunmaktadır:
1. Ev, Mimari ve Eşya Terimleri
Gündelik ev hayatını ve mimariyi tanımlayan kelimelerin birçoğu ortaktır. Bu durum, Osmanlı sivil mimarisinin Balkanlar'daki etkisinin en büyük kanıtıdır.
- Pendžere / Pendžer: Pencere
- Džam: Cam
- Jastuk: Yastık
- Jorgan: Yorgan
- Čaršaf: Çarşaf
- Sandak: Sandık (Özellikle çeyiz sandığı için kullanılır)
- Ćilim / Kilim: Kilim
- Perde: Perde
- Sapun: Sabun
- Čekmedže: Çekmece
- Sokak: Sokak
- Kapija: Kapı / Büyük avlu kapısı
- Kalkan: Kalkan (Çatı kalkanı / Mimari terim)
2. Mutfak ve Yemek Kültürü
Torbeş Mutfağı, Türk-Osmanlı mutfağıyla etle tırnak gibi iç içedir. Bu nedenle kap-kacak isimlerinden yemek adlarına kadar mutfak dili neredeyse tamamen ortaktır.[2]
- Tendžere: Tencere
- Tepsija: Tepsi
- Džezve: Cezve
- Fildžan: Fincan
- Kašika: Kaşık
- Tava / Tavče: Tava
- Čorba: Çorba
- Sarma: Sarma
- Burek: Börek
- Baklava: Baklava
- Kajmak: Kaymak
- Kavurma: Kavurma
- Šerbet: Şerbet
3. Sosyal İlişkiler, Duygu ve Soyut Kavramlar
En derin hisleri, komşuluk ilişkilerini ve dertleri anlatan kelimelerin Türkçe kökenli olması, iki toplumun duygu dünyasının (mentalitesinin) ne kadar aynı olduğunun göstergesidir.
- Muabet: Muhabbet, sohbet
- Komšija: Komşu
- Merak: Merak (Balkanlarda daha çok "bir şeye heves etmek, tutkuyla sevmek" anlamında kullanılır: "Merakliy" - Meraklı/Hevesli)
- Sevdah / Sevda: Sevda, aşk (Balkan müziklerinin temel teması)
- Dert: Dert, keder
- Inat: İnat
- Kabaet: Kabahat, suç
- Ater: Hatır (Örn: Ne mu krši ater - Hatırını kırma)
- Esap: Hesap
- Džabe: Caba / Bedava, boşuna
- Barem: Bari, hiç olmazsa
- Aman: İmdat, aman (Türkülerde acının veya yakarışın zirvesinde kullanılır)
4. Giyim, Zanaat ve Ticaret
Debre Mimari Ekolü'nde ve gurbetçilik (Peçelba) kültüründe edinilen mesleki kelimelerin çoğu Türkçeden miras kalmıştır.
- Usta: Usta
- Čirak: Çırak
- Zanaet: Zanaat
- Zarar: Zarar
- Fajde: Fayda
- Pazar: Pazar / Çarşı
- Džep: Cep
- Kemer: Kemer
- Čarape: Çorap
- Papuči: Pabuç, terlik
- Čizme: Çizme
- Fistan: Fistan, elbise
Dilin Köprü İşlevi
1950'li yıllardan sonra Türkiye'ye göç ederek Bursa, İzmir, Manisa ve İstanbul gibi şehirlere yerleşen Torbeş diasporası, anadilleri Slavca olmasına rağmen bu yoğun ortak kelime hazinesi (Turcizmi) sayesinde Türkiye'de dilsel bir yabancılık çekmemiştir.[3] Türkçe kelimelerle bezenmiş "Naşinski" (Bizim dilimiz), bugün köklerini arayan yeni nesiller için her iki kültürü birbirine bağlayan en sağlam ve en samimi köprüdür.
Ayrıca Bakınız
Kaynakça
- [1] Jašar-Nasteva, O. (1987). Turski leksički elementi vo makedonskiot jazik (Makedoncadaki Türkçe Leksikal Unsurlar), Skopje: Institut za makedonski jazik. (Ortak kelimelerin etimolojik ve fonetik analizi).
- [2] Koneski, B. (1986). Makedonskata kulinarna tradicija i turskoto vlijanie, Skopje.
- [3] Dikici, A. (2008). Balkanlarda Unutulmuş Bir Müslüman Topluluk: Torbeşler, Akademik İncelemeler Dergisi, Cilt 3, Sayı 2.