Torbeşçe-Türkçe Sözlük ve Temel Kavramlar

Bu sayfa, çeviri için işaretlenmemiş değişiklik içeriyor.

Giriş: "Naşinski" (Bizim Dilimiz)

Torbeşlerin yüzyıllar boyunca kapalı dağ havzalarında konuşarak günümüze kadar taşıdıkları dil, dilbilimsel olarak Güney Slav dil ailesine mensup Makedoncanın arkaik bir lehçesidir (özellikle Reka, Jupa ve Golo Brdo şiveleri). Ancak Torbeşler ve Kosova'daki Goraniler, dillerini milliyetçi politikalardan korumak ve kendilerine has aidiyetlerini vurgulamak için dillerine genellikle "Naşinski" veya "Naşemski" (Bizimki / Bizim dilimiz) adını verirler.[1]

Bu lehçeyi standart Makedoncadan veya Bulgarcadan ayıran en temel özellik, İslami kültürel miras ve Osmanlı idaresi nedeniyle gündelik hayatta, mutfakta ve inanç dünyasında yüzlerce Türkçe, Arapça ve Farsça (Turcizmi) kelimenin dilin omurgasına yerleşmiş olmasıdır. Aşağıdaki küçük sözlük, Torbeş kültürünün gündelik hafızasını yansıtan en temel kelimelerden derlenmiştir.

Günlük İfadeler ve Selamlaşma

Torbeş köylerinde selamlaşma, yaşlılara saygının en önemli göstergesidir. Geleneksel selamlaşmalarda İslami terimler ile Slavca ifadeler iç içe kullanılır.

Selamun Alejkum / Meraba: Merhaba, selam.
Dobar den: İyi günler.
Dobro utro: Günaydın.
Dobra večer: İyi akşamlar.
Kako si?: Nasılsın?
Arno / Dobro: İyi, güzel. (Örn: Arno sum - İyiyim).
Blagodaram / Fala: Teşekkür ederim.
Da: Evet.
Ne: Hayır.
Kaj si? / Gde si?: Neredesin? / Ne yapıyorsun?
Dojdi ovde: Buraya gel.
Odime: Gidelim.

Aile ve Akrabalık Terimleri

Aile bağları Torbeş toplumunda çok güçlüdür. Akrabalık terimlerinin bir kısmı doğrudan Türkçe'den geçmiştir.

Majka: Anne
Tatko: Baba
Brat: Erkek kardeş
Sestra: Kız kardeş
Dedo: Dede / Büyükbaba
Baba: Nine / Büyükanne
Vujko: Dayı
Tetin: Enişte
Čičko / Amiđa: Amca (Amiđa kelimesi doğrudan Türkçe/Arapça kökenlidir)
Tetka: Teyze / Hala
Dete: Çocuk
Maž: Koca / Erkek
Žena: Kadın / Eş

Mutfak ve Gündelik Yaşam

Torbeş Mutfağı ve gündelik ev eşyaları, Türkçe kelimelerin (Turcizmi) en yoğun görüldüğü alanlardır. Osmanlı mutfak kültürü Torbeşçeye doğrudan entegre olmuştur.[2]

Kukja / Kuca: Ev
Voda: Su
Leb: Ekmek
Meso: Et
Mleko: Süt
Sirene / Sirenje: Beyaz peynir
Kaškaval: Kaşar peyniri
Čorba: Çorba (Türkçe kökenli)
Tepsija: Tepsi (Türkçe kökenli)
Tendžere: Tencere (Türkçe kökenli)
Kašika: Kaşık (Türkçe kökenli)
Burek / Pita: Börek / El açması hamur işi
Sofra: Sofra, yemek masası (Türkçe/Arapça kökenli)

Kültür, Duygu ve Sosyoloji

Torbeşlerin sosyolojik durumunu, göçleri ve inançlarını yansıtan kelimeler:

Pečalba: Gurbet, geçim için uzaklara gitme.
Pečalbar: Gurbetçi.
Adet: Gelenek, görenek (Türkçe/Arapça kökenli. Örn: Naş adet - Bizim adetimiz).
Dert: Üzüntü, sıkıntı (Türkçe/Farsça kökenli. Torbeş türkülerinde çok sık geçer).
Svadba: Düğün.
Oro / Teshkoto: Halay / Ağır halay.
Gurbet / Kurbet: Gurbet (Peçalba ile eş anlamlı kullanılır).
Kısmet: Kader, nasip (Türkçe/Arapça kökenli).
Aman: İmdat, yapma (Türkülerde duygunun zirveye çıktığı anlarda kullanılır).

Dilin Günümüzdeki Durumu ve Türkiye Diasporası

Günümüzde Torbeş lehçesi (Naşinski), modern iletişim araçları ve standart eğitim nedeniyle Kuzey Makedonya'daki köylerde dahi standart Makedoncaya doğru evrilmekte; eski arkaik kelimeler unutulmaktadır.

1950'lerde Türkiye'ye (Bursa, İzmir, İstanbul) göç eden Torbeş diasporasında ise dil, ilk nesiller tarafından ev içinde yaşatılmış olsa da; 3. ve 4. kuşak (Nashinci) gençler tarafından büyük ölçüde unutulmuş, yerini tamamen Türkçeye bırakmıştır.[3] Ancak yaşlı kuşaklar kendi aralarında bir araya geldiklerinde hala "Naşinski" konuşarak memleket hasretini dindirmeye devam etmektedirler. Bu küçük sözlük, o hasretin dijital bir kaydıdır.

Ayrıca Bakınız

Kaynakça

[1] Friedman, V. A. (1996). Observing the Observers: Language, Ethnicity, and Power in the 1994 Macedonian Census and Beyond, Toward Comprehensive Peace in Southeast Europe.
[2] Jašar-Nasteva, O. (1987). Turski leksički elementi vo makedonskiot jazik (Makedoncadaki Türkçe Leksikal Unsurlar), Skopje: Institut za makedonski jazik. (Makedoncadaki ve lehçelerindeki Türkçe kelimelerin analizi).
[3] Dikici, A. (2008). Balkanlarda Unutulmuş Bir Müslüman Topluluk: Torbeşler, Akademik İncelemeler Dergisi, Cilt 3, Sayı 2.