Torbeşlerin Dili ve Reka Lehçesinin Özellikleri

Balkan coğrafyasının en özgün topluluklarından biri olan Torbeşlerin (Makedonca konuşan Müslümanlar) etnik ve kültürel kimliklerini şekillendiren en önemli unsurların başında dil gelmektedir. Torbeşlerin anadili, Güney Slav dilleri grubuna ait olan Makedoncanın batı diyalektleridir. Ancak bu topluluk, kendi konuştukları dili Hristiyan Makedonlardan ayırmak ve kendi aidiyetlerini vurgulamak amacıyla tarih boyunca dillerini "Naşinci" veya "Našinski" (Bizimkilerin Dili / Bizimce) olarak adlandırmışlardır.

Torbeş kültürünün kalbinin attığı, Radika Nehri boyunca uzanan coğrafyada konuşulan özgün dil formu ise dilbilim literatüründe Reka Lehçesi (Rekanski dijalekt) olarak bilinmektedir. Arkaik (eski) Slav dil özelliklerini koruyan, ancak Osmanlı-Türk kelime hazinesiyle zenginleşmiş olan bu lehçe, Torbeşlerin sözlü edebiyatının, ninnilerinin, türkülerinin ve ağıtlarının temel taşıyıcısıdır.

Reka Lehçesinin Sınıflandırılması ve Kökeni

Makedon dil diyalektleri temel olarak Doğu ve Batı olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Reka lehçesi, Batı Makedonya lehçeleri grubunun "Kuzey-Batı" alt dalında yer alır. Coğrafi ve dilbilimsel olarak, Ortodoks Hristiyan Mijakların konuştuğu Galiçnik lehçesi ve Debre (Debar) ağızlarıyla son derece yakın akrabadır. İzole dağ köylerinde konuşulması nedeniyle, standart Makedoncada ve modern Slav dillerinde kaybolmuş olan pek çok arkaik (kadim) özellik Reka lehçesinde günümüze kadar canlı kalabilmiştir.

Fonetik (Sesbilimsel) Özellikler

Reka lehçesi, standart Makedoncadan ve diğer Balkan dillerinden kendisini ayıran çok belirgin ve karakteristik ses (fonetik) değişimlerine sahiptir:

Ünsüz Düşmeleri (/v/ ve /x/ sesleri): Batı lehçelerinin ve özellikle Reka ağzının en temel özelliği, iki ünlü harf arasında bulunan "V" ve "H" (x) seslerinin yutulmasıdır (düşmesidir). Örneğin standart Makedoncada "baş" anlamına gelen glava kelimesi Reka lehçesinde gla olarak, "başlar" anlamına gelen glavi kelimesi ise glaj olarak telaffuz edilir.

/f/ Ünsüzünün Sık Kullanımı: Orijinal Slav dillerinde nadir görülen /f/ sesi, Torbeşlerin İslamiyet'i kabulüyle birlikte Arapça ve Türkçe kelimelerin (örneğin; fukara, fayda, fener) dile girmesi sonucu Reka lehçesinde çok yüksek bir frekansta kullanılmaya başlanmıştır.

/dž/ (C) Sesinin Dönüşümü: Standart dildeki /dž/ (C) sesleri, Reka lehçesinde genellikle /ž/ (J) veya /žd/ (JD) sesleriyle ikame edilerek çok daha yumuşak bir biçimde telaffuz edilir.

A Sesinin O Sesine Dönüşmesi: Birçok kelimede standart "A" ünlüsünün yerini daha kapalı bir ses olan "O" ünlüsü alır.

Sabit Vurgu Sistemi (Prosodi): Tıpkı diğer batı diyalektlerinde olduğu gibi Reka lehçesinde de kelime vurgusu sabittir ve daima sondan üçüncü heceye (antepenultimate) düşer. Bu katı vurgu kuralı, onları değişken vurguya sahip doğu lehçelerinden ve Bulgarcadan kesin bir hatla ayırır.

Morfolojik (Biçimbilimsel) Özellikler

Reka lehçesi, dilbilgisi kuralları ve kelime çekimleri açısından da yöresel zenginlikler barındırır:

Üçlü Belirtme Edatı (Definite Article): Makedoncayı diğer Slav dillerinden ayıran, nesnenin konuşana olan fiziksel uzaklığına göre değişen (yakın, uzak ve belirsiz) üçlü belirtme edatı (suffix) kullanımı Reka lehçesinde de aktif olarak korunur.

Fiil Çekimlerindeki Değişimler: Geniş zaman fiil çekimlerinde, sonu "A" grubu ile biten fiillerin son hecesi, Reka lehçesinde çoğunlukla "E" grubuna kayarak telaffuz edilir. Örneğin; standart dilde "oynarlar" anlamına gelen igraat kelimesi, Reka lehçesinde igraet şekline dönüşür.

Arkaik -T Eki: Üçüncü tekil şahıs fiil çekimlerinin sonunda, eski Kilise Slavcasından kalma arkaik "-t" ekinin kullanılması bu lehçenin en eski formları barındırdığının göstergesidir.

Edat Kullanımı: Yer bildiren durumlarda standart formlardan ziyade sürekli olarak "vo" veya "v" (içinde/içeri) edatı kullanılır.

Leksikoloji: Türkçe ve İslami Terimlerin (Oryantalizmlerin) Etkisi

Dilin gramer yapısı Slav (Makedon) kökenli olsa da, Reka ve Jupa bölgesindeki Torbeşlerin kelime hazinesi (leksikoloji) Hristiyan komşularından ciddi biçimde ayrışır. Osmanlı İmparatorluğu'nun bölgedeki 500 yıllık hakimiyeti ve İslamiyet'in kabulü, dile devasa bir "Oryantalizm" (Türkçe, Arapça ve Farsça kelime) katmanı eklemiştir.

Torbeşler, günlük hayatta kullandıkları ticaret, akrabalık, mutfak ve özellikle dini terimlerin tamamını Türk-İslam medeniyetinden kopyalamışlardır.

Sokak, ambar, dükkan, çekiç, pencere, tepsi, ibrik, çorba, börek, tavan gibi yüzlerce Türkçe kelime, fonetik olarak yerelleşerek (örneğin; dükkan -> dukan) dile yerleşmiştir.

Dini ibadetlerde ve manevi dünyada tamamen Türkçe ve Arapça kavramlar (Namaz, oruç, kurban, helal, haram, sünnet, abdest) kullanılır. Bu durum, Torbeşlerin zihin dünyasını Slav kimliğinden ziyade "Türk-İslam" kimliğine bağlayan en güçlü kültürel köprüdür.

İki Dillilik (Bilingualizm) ve Türkçenin Prestiji

Torbeşlerin yaşadığı coğrafyalar tarih boyunca çok dilli (multilingual) bir yapıya sahip olmuştur. Merkez Jupa, Plasnica ve Reka'nın birçok köyünde anadil Makedonca (Naşinci) olmasına rağmen, topluluk üyeleri Türkiye'ye ve Türk kültürüne duydukları derin tarihsel bağlılık sebebiyle Türkçeyi bir "prestij dili, yüksek kültür ve din dili" olarak benimsemişlerdir.

Bu durum Torbeşler arasında yüksek oranda bir "iki dillilik" (bilingualism) yaratmıştır. Nitekim 1990'lı yıllarda, çocuklarının okullarda Makedonca değil Türkçe eğitim alması için grevler (örneğin Jupa'daki Necati Zekeriya Okulu eylemleri) düzenlemeleri, Türkçenin Torbeş kimliği için anadilden bile daha belirleyici bir siyasi ve duygusal tercih olduğunu kanıtlamaktadır. Arnavutluk sınırı içinde kalan (Golo Brdo gibi) bölgelerde ise Torbeşler, Makedonca lehçelerinin yanı sıra Arnavutçayı da aktif olarak kullanarak bulundukları ülkenin sosyal yapısına uyum sağlamışlardır.

Kaynakça

• [1] Wikipedia. Dialects of Macedonian: Classification and Variation.
• [2] Dikici, A. (2008). Kaybolan Bir Topluluk: Torbeşler. İçişleri Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü (Dergipark).
• [3] Wikipedia. Reka Dialect (Rekanski Dijalekt).
• [4] Vidoeski, B. (1998). Dialects of Macedonian Language. Macedonian Academy of Sciences and Arts.
• [5] Friedman, V. A. (2001). Macedonian Dialectology and Eurology.
• [6] Koneski, B. (1967). History of the Macedonian Language.
• [7] Novik, A. & Sobolev, A. (2017). Shqiptarët e Gollobordës, Gjuha. Golloborda İncelemeleri.