Torbeşlerde Halk Oyunları ve Yöresel Müzik Kültürü

Balkanların zorlu dağlık coğrafyalarında, Reka, Jupa, Kırçova ve Gora gibi izole bölgelerde yaşayan Torbeşler (Makedonca konuşan Müslümanlar), sevinçlerini, gurbet acılarını, aşklarını ve inançlarını nesilden nesile aktarmak için oldukça zengin bir müzik ve halk oyunu (folklor) kültürü inşa etmişlerdir.[1] Torbeş müziği ve dansları; kökleri antik Balkan kültürlerine dayanan, Slav ezgileriyle şekillenen ve Osmanlı-Türk makam/ritim estetiğiyle harmanlanan eşsiz bir sentezdir.[2]

Asimetrik Ritimler ve Yöresel Çalgılar

Torbeş halk müziklerinin ve oyun havalarının en temel karakteristik özelliği, Batı müziğinde pek rastlanmayan ancak Balkan ve Türk coğrafyası için tipik olan asimetrik (aksak) ritimlerin kullanılmasıdır. 5/8, 7/8 (3+2+2), 9/8 (2+2+2+3) ve 11/8'lik ritimler, şarkıların ve dansların omurgasını oluşturur.[2]

Geleneksel Torbeş müziklerinde kullanılan ana çalgılar, icra edildikleri mekâna göre ikiye ayrılır:

Açık Alan (Köy Meydanı) Çalgıları: Düğün, sünnet (sunet) ve bayram (Letnik, Vodici vb.) gibi açık hava şenliklerinin vazgeçilmez ikilisi Davul (Tapan) ve Zurna (Zurla)dır.[2] Bölgedeki büyük zurnaların çıkardığı o tiz ve mistik ses, vadilerde yankılanarak adeta Torbeşlerin ruh halini yansıtır.
Kapalı Alan ve Oda Çalgıları: Ev içi eğlencelerde, kına gecelerinde veya kış sohbetlerinde ise daha naif sesli enstrümanlar kullanılır. Bunların başında Kaval, uzun saplı bir lavta türü olan Tambura, üç telli Kemane ve koyun tulumundan yapılan Gayda (Gaida) gelir.[3] Ayrıca kadınların kına türküleri söylerken ritim tutmak için kullandıkları Dajre (Def/Tef) de oldukça yaygındır.

Öne Çıkan Geleneksel Halk Oyunları (Ora)

Makedonya ve Balkan kültüründe halk oyunlarına genel olarak "Oro" (çoğulu: Ora) adı verilir. Torbeş köylerinde oynanan halk oyunları, fiziksel dayanıklılık ve ritim duygusu gerektiren, yarım daire veya açık daire şeklinde el ele (veya omuz omuza) tutuşularak oynanan oyunlardır.

1. Teškoto (Zor Dans / Ağır Halay): Reka (Mavrova ve Rostuşe) ile Galiçnik bölgesine ait olan, hem Hristiyan Mijaklar hem de Müslüman Torbeşler tarafından sahiplenilen en ikonik ve ağırbaşlı erkek oyunudur.[1] Davul ve zurna eşliğinde çok yavaş tempoda başlar, giderek hızlanır. Bu dans salt bir eğlence değil; sarp dağlardan çıkıp Avrupa'ya ya da Anadolu'ya çalışmaya giden "Kurbetçi" (gurbetçi) erkeklerin yaşadığı zorlukları, ağır yaşam şartlarını, geçmişin hüznünü ve özgürlük arayışını anlatan koreografik bir isyandır.[1, 4]

2. Skudrinka: Doğrudan Aşağı Reka (Dolna Reka) bölgesindeki en büyük Torbeş köylerinden biri olan Skudrinye (Skudrinje) köyünden adını alan geleneksel bir Torbeş oyunudur.[4, 5] 2/4'lük ritimle, genellikle yarım daire formunda oynanır. Oyuncular ellerini omuz hizasında (W formunda) tutarak, yarım ayak ucu basışları, ani sıçramalar ve kendi etrafında dönüşlerle dansı icra ederler. Bazı yörelerde dansçıların ellerinde yatay bir şekilde tuttukları sopalarla da oynandığı görülür.[4]

3. Pajduško Oro (Payduşka): Adını Türkçe "paytak" (topallayan) kelimesinden alan bu oyun, 5/8'lik (2+3 hızlı-yavaş) aksak ritmiyle ünlüdür.[5] Sağ ayağın sol ayağın önüne çapraz atılmasıyla sekerek ilerlenir, bu da dansçıların paytak yürüyormuş gibi görünmesini sağlar. Türkiye'ye göç eden Torbeşler ve diğer Balkan muhacirleri tarafından Anadolu'ya da taşınmış ve günümüzde İzmir, Bursa ve Trakya'daki göçmen düğünlerinin vazgeçilmezi olmuştur.[5]

4. Berovka ve Çoçek (Köçekçe): Doğu Makedonya çıkışlı olsa da Torbeş kadınları arasında da yaygın olan Berovka, 2/4'lük ritimle oynanan, bol sıçramalı, oldukça hızlı ve neşeli bir kadın oyunudur.[6] Çoçek ise kökleri Osmanlı askerî bando ritimlerine (9/16) dayanan, bölgedeki Müslümanlar (Torbeşler, Arnavutlar ve Romanlar) arasında düğünlerin en serbest ve hareketli dans formudur.[6]

Halk Türküleri (Pečalba ve Düğün Şarkıları)

Torbeş halk edebiyatında müziğin sözlü kısmı genellikle anonim türkülerden oluşur ve anadil olan Makedoncanın Reka gibi arkayik lehçeleriyle söylenir.

Kurbet (Gurbet) Türküleri: Torbeş erkekleri tarih boyunca ailelerini köylerinde (kulla denilen taş evlerde) bırakıp aylarca, bazen yıllarca gurbete çalışmaya (inşaatçılık, pastacılık vb.) gittikleri için, arkada kalan kadınların yaktığı gurbet türküleri (Pečalba) çok yaygındır.[1] Bu türkülerde ayrılık, yalnızlık ve dağların aşılmazlığı temaları işlenir.
Aşk ve Birliktelik Şarkıları: Yörede çok bilinen geleneksel şarkılardan biri olan "Tamu Daleku" (Uzaklarda Bir Yerde), bir Torbeş'in (Makedonya göçmeninin) İstanbul'da bir saray cariyesine aşık olmasını, ona kavuşmak için sınırları ve engelleri aşmasını anlatan meşhur bir parçadır.[7]
Düğün ve Kına Manileri: Düğünlerin ikinci gününde damadın tıraş edilmesi esnasında veya gelinin koca evine götürülmesi sırasında okunan özel türküler vardır. Örneğin damat tıraşında okunan "Nejke zetot berber da go brici..." (Damat berberin onu tıraş etmesini istemez, genç sağdıcı ister) şeklindeki neşeli şarkılar, ritüellerin vazgeçilmez bir parçasıdır. Gelinlerin yüzlerinin boyandığı "Teleisje" ritüelinde ise kadınlar ağır ve hüzünlü kına şarkıları mırıldanarak gelini ağlatmaya çalışırlar.

Sonuç

Torbeşlerin oyunları ve türküleri, modernleşmenin tüm etkilerine rağmen dağların izolasyonu sayesinde günümüze kadar ulaşabilmiş canlı birer tarihi belgedir. Bugün Kuzey Makedonya'daki yerel şenliklerden, Türkiye'deki (İzmir, Manisa, Kırklareli) Torbeş diasporasının düzenlediği düğün ve derneklere kadar her alanda bu müzikler, topluluğun köklerine ve kimliğine sımsıkı sarılmasının en güçlü kültürel aracı olmaya devam etmektedir.

Kaynakça

[1] Bužarovski, D. & Bužarovska, R. (2004). Contemporary Trends in Musicology and Ethnomusicology. Institute for Research and Archiving of Music.
[2] Melodigging. Macedonian Folk Music Characteristics and Origins.
[3] Kure Ansiklopedi. Torbeşler: Kültür, Gelenek ve Folklor.
[4] Wikipedia. Skudrinka Dance.
[5] Folkdance Footnotes. Pajduško Horo - Pan-Balkan Dances.
[6] Dunav Folk Dance. Some History and Background for Macedonian Folk Dances.
[7] Ketencoğlu, M. Tamu Daleku: Balkan Yolculuğu ve Şarkıların Hikayesi.