Torbeşlerde Dini Bayram Gelenekleri
Giriş
Torbeşlerin yaşam döngüsünde İslami kimliğin en güçlü şekilde tecrübe edildiği, sosyal bağların onarıldığı ve gurbetin (peçelba) acısının kısa süreliğine dindiği zamanlar Dini Bayramlar (Ramazan ve Kurban)dır.
Başta Reka, Jupa ve Golo Brdo gibi dağlık bölgeler olmak üzere, Torbeş köylerinde bayram, sadece bireysel bir ibadet değil; yüksek bir maneviyat, yazılı olmayan katı toplumsal kurallar (hiyerarşi, yaşlılara saygı) ve derin bir dayanışma çerçevesinde icra edilen kolektif bir varoluş ve hafıza ritüelidir.[1] Bu ritüel, günümüzde Kuzey Makedonya'nın köylerinden Türkiye'deki (Bursa, İzmir, İstanbul) Torbeş diasporasına kadar aynı ruhla yaşatılmaya çalışılmaktadır.
Arife Günü: Temizlik, Telaş ve Fırınlar
Torbeş kültüründe bayram ruhu, bayram sabahından değil, günler öncesinden başlayan yoğun bir hazırlık süreciyle ("Uči Bajram" veya "Arifa") eve girer.
Mekânsal Arınma (Kireç ve Temizlik): Bayram hazırlıklarının ilk ve en katı şartı mekânsal temizliktir. Evler baştan aşağı yıkanır, avlular süpürülür. Geleneksel mimarideki eski taş ve kerpiç evlerin odaları ve dış cepheleri arife gününden önce mutlaka taze kireçle badana edilir. Yıkanan halı ve kilimler avlu duvarlarına serilir. Bu fiziksel temizlik, bayramı karşılamak için yapılan manevi bir arınma ritüeli olarak kabul edilir.
Mutfak Telaşı ve İmece: Arife günü köy fırınları (furni) veya evlerin bahçesindeki saclar hiç sönmez. Kadınlar imece usulüyle toplanarak bayram ziyaretçilerine ikram edilecek el açması cevizli baklavaları, revanileri ve tuzlu ikramlık olan pitaları hazırlarlar. Her evin mutfağından yükselen tereyağı ve şerbet kokusu, köyde bayramın başladığının en net habercisidir. Ayrıca çocuklara verilecek şekerler, lokumlar ve harçlıklar (bayramlıklar) arife gecesinden hazır edilir.
Bayram Sabahı: Cami Avlusu ve "Halka" Ritüeli
Bayram sabahı, Torbeş köylerinde gün henüz ağarmadan başlar. Evin erkekleri, günler öncesinden hazırlanan en yeni ve en temiz kıyafetlerini (bayramlık) giyerek köy camisine akın eder.
Büyük Halka (Bayramlaşma Çemberi): Namaz çıkışında cami avlusunda veya köy meydanında büyük bir halka (daire) oluşturulur. Bu halka, Torbeş toplumsal yapısındaki saygı ve hiyerarşinin vücut bulmuş halidir. Halkanın en başına köyün imamı ve en yaşlı (ihtiyar) erkekleri geçer. Yaş sırasına göre tüm erkekler dizilir. En gençten başlanarak herkes sırayla birbirinin elini sıkar, yaşlıların elleri öpülür.
- Söylem ve Dil: Bayramlaşma sırasında anadil olan Makedonca ile İslami terminoloji iç içe geçer. Genellikle "Bajram Mubarek" veya "Srekjen Bajram" ifadeleri kullanılır.
- Helalleşme: Bu ritüel esnasında, köy içindeki küskünlüklerin, arazi veya su yüzünden çıkan dargınlıkların bitirilmesi yazılı olmayan bir kanundur. Küs kalmaya devam etmek ve halkaya girmemek büyük bir ayıp sayılır.[2]
Akraba Ziyaretleri ve Hiyerarşi
Cami avlusundaki bayramlaşma bittikten sonra, asıl yorucu ancak bir o kadar da coşkulu olan "ev ziyaretleri" maratonu başlar. Torbeş kültüründe akraba ziyaretleri asla rastgele yapılmaz; çok net bir protokolü vardır:
- Büyükten Küçüğe Doğru: İlk ziyaret mutlaka ailenin en büyüğünün (dede/babaanne) evine yapılır. Bütün sülale (amcalar, halalar, torunlar) sabah kahvaltısı için bu ana evde (çoğu zaman "baba ocağı") toplanır.
- Zaman Yönetimi (Sürdürülebilirlik): Herkesin birbirini ziyaret etmesi gerektiği için (özellikle köylerde ev atlamak hakaret sayılır), misafirlikler çok uzun tutulmaz. 15-20 dakikalık oturmaların ardından müsaade istenir. Ziyaretçiler odaya girdiğinde evdeki herkes ayağa kalkar, en yaşlıdan başlanarak tek tek bayramlaşılır.
Bayram Mutfağı: Sofralar ve İkramlıklar
Torbeş bayramlarının en akılda kalıcı unsuru, zengin ve yüksek kalorili bayram sofralarıdır. Ev sahibi kadınlar, bayram boyunca "hizmetkar" konumundadır ve ikramın kusursuz olması ailenin onuru sayılır.
Bayram Kahvaltısı ve Kurban Sofrası: Cami dönüşü yapılan bayram kahvaltısı, yılın en görkemli sofralarından biridir. Ramazan bayramlarında genellikle kıymalı/etli börekler (Mesnik), bol peynirli pitalar (Sirenjak) veya geleneksel kaçamak tüketilir. Eğer Kurban Bayramı ise, kesilen kurbanın eti hızla kavrulur (kavurma) ve sabah kahvaltısında ailenin tüm fertleriyle birlikte bu et yenir.
Tatlılar ve Şerbet (Blago): Ziyaretçilere mutlaka acı bir Türk kahvesi (tursko kafe) eşliğinde ev yapımı şerbetli tatlı (blago) ikram edilir.
- Cevizli Baklava ve Revani: Osmanlı mutfak mirasının bir devamı olarak, el açması ve bol cevizli baklava bayramın başrolündedir.
- Ev Yapımı Şerbetler: Kahvenin yanında mutlaka gül, kızılcık veya vişne gibi meyvelerden kaynatılmış soğuk şerbet (komposto suyu) ikram edilir. Evden tatlı yemeden veya şerbet içmeden ayrılmak ev sahibine büyük saygısızlık kabul edilir ("Tatlı yiyelim, tatlı konuşalım" felsefesi).
Kurban Bayramı'na Özel: Kınalı Koç Geleneği
Hayvancılığın temel geçim kaynağı olduğu Reka, Jupa ve Gora bölgelerinde Kurban Bayramı çok daha özel ritüeller barındırır. Kurbanlık koçlar aylar öncesinden seçilir. Arife günü koçlar yıkanır ve tıpkı bir gelin gibi süslenir. Birçok Torbeş köyünde kurban edilecek koçun alnına veya sırtına kına yakılması yaygın bir adettir.[3] Bu, canlının Allah'a adanmış temiz bir kurban olduğunu sembolize eder. Kesilen etin üçte biri eve ayrılır, kalan kısmı mutlaka yoksullara ve komşulara (özellikle dul ve yetimlere) dağıtılır.
Peçelbarların Dönüşü ve Türkiye Diasporası
Yüzyıllardır süren gurbet (Peçelba) geleneği nedeniyle, bayramlar aslında bir "Kavuşma Şenliği"dir. Batı Avrupa'daki gurbetçiler yıllık izinlerini Ramazan veya Kurban Bayramı'na denk getirirler. Yılın 11 ayı sessiz olan dağ köylerinin meydanları Avrupa plakalı araçlarla dolar; köy şenlenir, nişanlar ve düğünler genellikle bayramın hemen ardına sıkıştırılır.
Bursa ve İzmir'deki Diaspora: Anavatandan koparak Türkiye'ye yerleşen Torbeş diasporası (özellikle Bursa'nın ve İzmir'in göçmen mahallelerinde), şehirleşmenin getirdiği zorluklara rağmen bu ritüelleri inatla korumaktadır.[4] Büyükşehirlerde köy meydanının yerini Rumeli ve Makedonya Göçmen Dernekleri almıştır. Bayram namazı sonrası mahalle camisi avlusunda başlayan büyük bayramlaşma halkaları, ardından dernek lokallerinde içilen çaylar ve tüm sülalenin ailenin en büyüğünün apartman dairesinde pitalar eşliğinde toplandığı devasa bayram kahvaltıları, kültürel aidiyetin 3. ve 4. kuşaklara ("Nashinci") aktarıldığı bir hafıza laboratuvarı olarak işlev görmeye devam etmektedir.
Ayrıca Bakınız
Kaynakça
- [1] Limanoski, N. (1993). Islamizacijata i etničkite promeni vo Makedonija, Skopje: Makedonska kniga.
- [2] Kaser, K. (2008). Patriarchy After Patriarchy: Gender Relations in Turkey and in the Balkans, LIT Verlag, s. 120-128.
- [3] Vukanović, T. P. (1989). Etnogeneza južnih Slovena, Vranje. (Balkan Müslümanlarında Kurban ve adak ritüelleri).
- [4] Dikici, A. (2008). Balkanlarda Unutulmuş Bir Müslüman Topluluk: Torbeşler, Akademik İncelemeler Dergisi, Cilt 3, Sayı 2, s. 45-60.